Digitized by the Internet Archive
in 2011 with funding from
University of Toronto
http://www.archive.org/details/auxiliusundvulgaOOdm
AUXILIÜS UND VULGARIUS
>
QUELLEN UND FORSCHUNGEN
ZUR GESCHICHTE DES PAPSTTHTOIS
IM
ANFANGE DES ZEHNTEN JAHEHUNDERTS
VON
ERIST BtJMMLEE
LEIPZIG
VERLAG VON S. HIRZEL
1866
e2erer yah
Leopold von Ranke
XXI. December 1865
gewidmet
MAY 131959
VORWORT
Der Stoff der naclifolg-enden Blätter ist zum gTÖssten
Theile aus einer bisher nicht genüg'end beachteten Bamber-
ger Handschrift geschöpft, welche der Verfasser durch die
dankenswerthe Gewogenheit der hohen Ministerien des Kul-
tus und der auswärtigen Angelegenheiten in Berlin sowie
der königlich bairischen Behörden längere Zeit in seiner
Wohnung benutzen durfte. Es sind daraus zwei ungedruckte
Streitschriften nebst einigen Bruchstücken mitgetheilt , die
neues Material für die Geschichte des Papstes Formosus und
der merkwürdigen Streitigkeiten über die Geltung der von
ihm ertheilten Weihen darbieten. Eine Anzahl von Briefen
und Gedichten sehr barbarischen Gepräges aus derselben
Quelle, doch nur in Auswahl aufgenommen, gewährt uns
einen lehrreichen Einblick in den gesunkenen Kulturzu-
stand des unteren Italiens zu Anfang des zehnten Jahr-
hunderts.
In den diesen neuen Quellen zur Erläuterung voran-
geschickten Abhandlungen habe ich zuerst den geschicht-
lichen Thatbestand, der jenen Irrungen zu Grunde liegt,
kurz zusammengefasst, dann die einzelnen Punkte der auf
VI Vorwort. - .
Formosus bezüglichen Frao:e erörtert, so weit dies iiiög-lieli
ist, ohne Theologe oder Kanonist von Fach zu sein, endlich
wird von den Lebenstimständen und Werken der beiden
Autoren obiger Schriftstücke, des Auxilius und Eugenius Vul-
garius, des näheren gehandelt. Sind es auch nur einzelne
Schlaglichter, die aus diesen Forschungen in das tiefe Dunkel
jener Zeiten fallen, so ist doch bei so dürftiger Ueberliefe-
rung selbst der kleinste Zuwachs unserer Kenntnisse viel-
leicht nicht ganz unwillkommen.
Halle, 20. November 1865.
E. L. Dümmler.
I.
PAPST FORMOSUS UND DIE AUF IHN BEZÜGLICHEN
SYNODEN.
Zu den schwärzesten Abschnitten in der Geschichte der Nach-
folger Petii zählt man mit Recht den Anfang des zehnten Jahr-
hunderts, als einen der Zeiti'äume, in denen die Vermessenheit be-
sonders deuthch hervortrat, die darin lag, einem einzelnen Menschen
gleichsam göttliche Autorität und Unfehlbarkeit zuzuschreiben. Die
Heiilosigkeit der römischen Zustände in dieser Periode, das Ge-
triebe roher Leidenschaften um den apostohschen Stuhl wüi'de uns
allerdings \ielleicht nicht ganz so gi'ell und mindestens verständ-
licher erscheinen, wenn nicht für einige Jahrzehnte die Geschieht^
Schreibung ihren Griffel fast gänzlich niedergelegt hätte. Unter
den dräuenden Gefahren von aussen, der allgemeinen Auflösung im
Innern verstummte in diesen Tagen in Italien sowohl wie in Frank-
reich und Deutschland jede gleichzeitige zusammenhängende Auf-
zeichnung der Ereignisse und am allerwenigsten mochte man in
Rom an eine solche denken.' Da über das sittenlose Treiben da-
selbst unter Sergius UI und seinen Nachfolgern erst viel später
Liudprand ausführlichere Kunde gab, dem man Schmäh sucht nicht
ganz ohne Ursache vorwerfen konnte, so fiel es den Anwälten
päpsthcher Heihgkeit nicht schwer, einige von den Flecken des
sogenannten Hurenregimentes abzuwaschen, indem sie den Bischof
von Cremona der Verleumdung ziehen. Unsere Aufgabe ist es
(1) Mit Stephan VI (f S91) schliesst Gregors des Gr. beschrieb, sind für
der liber pontificalis, in welchem je- lange Zeit die letzten Schriftsteller,
doch vorher schon drei Päpste fehlen. die sich in Rom der Geschiclitschrei-
Der Bibliothekar Anastasius und der bung widmeten : ihnen folgte eine tiefe
Diakonus Johannes, der auf den literarische Verfinsterung und Bar-
Wunsch Johanns VIII das Leben barei.
AuxiUus und Vulgarius. l
8QX
2 I- Papst Formosus
nicht, liier auf die Haltbarkeit ilirer Eutlastungsbeweise näher ein-
zugehen, die, wenn sie auch iu dem Gemäkle Liudprands manclie
unrichtige Linie aufgezeigt haben mögen, doch die Wahrheit seiner
Färbung im Ganzen mussten bestehen hissen, vielmelir haben wir
es mit Thatsachen zu thun , die einem andern Gebiete angehörig,
dennoch nicht minder als jene Ausschweifungen uns in einen Ab-
grund der ärgsten sitthchen Verwilderung blicken lassen, ich meine
den langwierigen Streit um die Kechtmässigkeit des Papstes For-
mosus und die Giltigkeit der von ihm ei-theilten Weihen, für wel-
chen aus neuen Quellen gesch(»pft werden soll. Nicht Ueberliefe-
rungen von zweideutigem Werthe, nur wohlbeglaubigte Zeugnisse
sind es, worauf unsere Kenntnis dieser Vorgänge gi-ündet.
Formosus, der ebenso wie Hatto von Mainz und andere her-
vorragende Männer seiner Zeit unter den Mitlebenden leider keinen
Geschichtschreiber gefunden hat, gehört durch die wunderbaren
Wechselfälle, die sein Leben darbot, sowie durch den seltenen Un-
stern, der über seinen Thaten und seinem Andenken waltete, un-
zweifelhaft zu den merkwürdigsten Erscheinungen des ausgehenden
neunten Jahrhunderts. Geboren ' um das Jahr 8 1 6 folgte er dm*ch
die Bestinmmng des grossen Papstes ^Sikolaus wahrscheinlich 8(34
dem unwürdigen , wegen seiner Käutlichkeit abgesetzten Bischof
llhadoald von Porto im Amte nach. '^ Als zwei Jahre später der
Bulgarenfürst Bogoris oder Michael, selbst bereits getauft, für sein
Volk sich Missionäre vom römischen Stuhle ausbat, wm'de mit die-
ser wichtigen Sendung Formosus nebst dem Bischöfe von Populonia
betraut. ^ Die reichen Früchte , welche die Predigt der beiden
Glaubensboten in kurzer Zeit trug, riefen einerseits einen erbitterten
Angritl' des griechischen Patriarchen Phutius gegen sie und ihre
Kirche hervor, auf der andern Seite wurde in Bogoris dadurch der
lebhafte Wunsch eiTveckt, Formosus als Erzbischof dauernd an die
(1) Xach Euoenius Vulgarius war er Absetzung Rliadoalds erfolorte "^63 s.
bei sciucm Tode (S9(3) ein octogenarius Kocpke de vita et scriptis Liudprandi
(Mabillon anal. vet. p. 30). Anf rü- p. 77 n. 3, Dümniler Gesch. des 0.st-
mische Abkunft weist besonders die fränk. Reiches I, 510,512. Invect. in
Invectiva hin (p. LXX): patronuui Rom. p. LXXII: Xicolaus consecrauit
tuuni Formosum papam in tuo ab ipsis Formosum ad episcopum sciens eum
cuiiabulis educatuni greniio; quem ab doctorem egregium. (3) Eb. ; Vita
infantia lacte niitristi. eibo solido Nicolai, Iladriani p. 421. 420 ed. Bian-
pauisti, litteris imbuisti etc. (2(Die cliini. Anastasii praefatio in synod.
und die auf ihn l)ezügliclien Synoden. 3
Spitze der bulgarischen Christenheit gestellt zu sehen.' Nach der
Behauptung der Gegner soll Formosus aus Ehrsucht den Fürsten
mit den furchtbarsten SchAvüi-en verpflichtet haben, Niemand anders
denn ihn zum Metropoliten seines Volkes anzunehmen. Wie dem
auch sein mag, die Versagung jenes Antrages durch Nikolaus, der
es für unerlaubt erklärte, dass ein Bischof die ihm anverti-aute
Herde verliesse,'^ scheint zu dem Abfalle Michaels von der römischen
zur griechischen Kirche einigermassen mitgewirkt zu haben.
Zunächst erwnichs Formosus aus seinem Auftreten in Bulgarien
jedenfalls kein Vorwurf, vielmehr der höchste Ruhm, ^ denn er ge-
noss unter Hadrian II des gleichen Vertrauens, wie unter dessen
Vorgänger: von seiner jNIissionsreise kürzlich erst heimgekehrt,
weihte er bei Anwesenheit des Philosophen Konstantin , der gleich
ihm die christUche Lehre im Osten verbreitet hatte, mehrere von
dessen slavischen Gefährten in Gemeinschaft mit dem Bischöfe von
Velletri zu Priestern. "* Im J. 869 sollte er mit einem andern Bi-
schöfe in der Angelegenheit Lothars II als Legat nach Gallien
gehen, als der plötzliche Tod des Königs diese Sendung übei-flüssig
machte.^ Mit Gauderich von Velletri wirkte er sodann im Mai 872
zu Trient als päpsthcher Bevollmächtigter bei den wichtigen Un-
terhandlungen zwischen Ludwig dem Deutscheu und der Kaiserin
Engelberga über die italienische Thronfolge mit.*' Dieselbe Stel-
lung wie bisher nahm Formosus auch im Anfange der RegieruDg
Johanns VIII ein, der ihn nach einer allerdings unsicheren Nach-
richt im J. 87 5 sogar in das westfränkische Reich entsandt haben
soll, um Karl den Kahlen nach Rom einzuladen.' Gleich darauf
octavam (Mansi coli, coiic. XYI, 11), cum crucis est triumpho reuersus.
Flodoard. de Rom, pontific. iMuiatori (4) Vita S. Coustautini c, IT: Post
scr, rer. It IIIi>, 317) vgl. meine Ost- haec iussit papa duos episcopos Fir-
fränk. Gesch. 1,631 flg. mosura et Cxoidricum sanctificare so-
(l) Eb. I, 636,695. (2) Vita lemuiterdiscipulosSlovenicosetquando
Nicolai p. 422 ed. Bianchini : quia consecrati sunt etc. vgl. Ustfr. Gesch.
ipsum Formosum plebem dimittere sibi I, 700. l5) Formosus wohnte der rüm.
creditam non oporteret episcopum. Synode Anf, Juui S69 bei (Mansi XVI,
Auch Michaels zweiter Antrag, derauf 125i, Hincmari ann. S69 (Scr. 1.482).
den Diakonus Marinus (den späteren i6) Leg. I, 5 IS; Ostfr. Gesch. I, 778.
Papst) gerichtet war, wurde abgeschla- (7) Synod. Pontigon. c. 1 (Leg. 1,534):
gen. (3) Invect. in Eom. p.LXX: Obeuntellludouuico .. domnuslohannes
ad pagauissimam praedicandam gentem ter bneatissimus papa per Gadericum
misisti , remeantem quoque gaudio Veliternensem, FormosumPortuensem.
suscepisti ; p. LXXII : ad moenia tua lohannem Aretinum uenerabiles epi-
1*
4 l. Papst Formosus
trat jedoch die entscheidende Wendung seiner Geschicke, der Um-
schwung seines bisherigen Glückes ein.
Zu Weihnachten 875 hatte Johann die Krönung seines Schütz-
lings Karl zum römischen Kaiser vollzogen, am 19. April 876 ver-
hängte er auf einer Synode in der Kirche S. Maria ad Martyres
nach wiederholten Vorladungen Amtsentsetzung und Exkommuni-
kation über den Bischof Formosus und seine Mitschuldigen, mehrere
Männer aus dem vornehmsten Kreise Roms, indem er jenem für
seine reuige Unterwerfung eine letzte Frist bis zum 9. Mai ge-
währte.' Die Verurtheilten hatten bereits alle vor dem ergrimmten
Papste, von dem sie sich des Schlimmsten versahen, die Flucht
ergTiffen und heimlich die Stadt verlassen. Abgesehen von einer
Reihe schändlicher Verbrechen , die Johann nur den Genossen des
Formosus vorwarf, lag der Kern seiner Beschuldigungen gegen
diesen darin ^ dass er in Rom eine förmhche Verschwörung gegen
Kaiser und Papst zum Zwecke seiner eigenen Einsetzung auf den
päpstlichen Stuhl angezettelt habe, wie er ihm auch vorher schon
Umtriebe gegen Karl den Kahlen Schuld gab. Ueber die Richtig-
keit dieser Anklagen, welche durch keine unparteiische Unter-
suchung erhärtet wurden, lässt sich ein sicheres Urtheil nicht mehr
gewinnen. BefremdHch sind die Beschuldigungen Johanns in hohem
Masse dem Lobe gegenüber, welches sonst der Frömmigkeit und
Sittenstrenge des Bischofs Formosus ertheilt wird:^ ein Mann wie
Hinkmar von Reims bewarb sich in Ausdrücken der grössten Hoch-
achtung sowohl um seine Freundschaft^ wie um die seines Mit-
scopos domnum Karoluni . . inuitauit. 236, J. 2270) vol. Ostfr. Gesch. II, 27. Von
Diese Anjj^abo, die nur in den nicht der Ijcnutzung der von llichter lierans-
authentischen Kapiteln Odos von 15cau- gegebenen Synodalakten sehe ich jetzt
vais enthalten ist, liabe ich früher gel- ab , weil ich sie für sehr zweilelliaft
ten lassen (Ostfränk. Gesch. I, 824, II, halte; s. unter der lieschreibung der
28), indessen scheint mir jetzt doch Ilaudschiift. (2) V. Nicolai p. 421 :
die Annahme Richters 'De tri])lici For- Paulum . . et Formosum Portuenseni
mosi damnatione p. 4 n. 10), dass hier magnae sanctitatis episcopos; Formo-
die Sendung Iladrians im .1. S72 und sum uita et moribus episcopum, viele
die Johanns von 875 (Johann V. Arezzo) Lobsprüche enthalten die Streitschrif-
ungenau unter des letzteren Namen ten. (3) Flodoard. hist. llem. eccl.
zusammengefasst werden, keineswegs 1. III c. 21 1 Formoso sedis eiusdem re-
unwahrscheinlich, zumal da Gauderich ligioso episcopo collaudans eins, quam
beide male genannt wird. audiei-at, sanctitatis et scientiae famam
(1) Schreiben Johanns an die fränk. quaerensquc ipsius habere familiarita-
Bischöfevom 21. Apr. 876 (MansiXVII, tcm . . Item postquam literas suas idem
und die auf ihn bozüglicheu Syuodeu. 5
schuldigen, des Nomenklators Gregor/ Auch fand Formosus, als
er sich fliehend in das westfränkische Reich begeben,- bei einem
der ausgezeichnetsten Männer desselben, dem mächtigen Abte Hugo
von Tours, bereitwillige Aufnahme. Der Verdacht liegi: immerhin
nahe, dass der Papst ihn nur als seinen persönlichen Gegner an-
sah und die angeblichen Ränke wider die Herrschaft Karls ledig-
lich deshalb hinzusetzte, um in dem Kaiser ein näheres Interesse
an der Sache zu erwecken.^ Scheint doch auch der Vorwiuf einer
verrätherischen Verbindung mit den Saraceuen nur darauf zu be-
ruhen, dass die Verschworenen bei ihrer Flucht aus Rom fahrlässig
ein Thor geötfiiet Hessen, welches jenen den Eingang verstattet hätte.
Nachdem auch die westfränkische S3mode von Ponthion . im
Juli S76 auf Verlangen des Papstes die in Rom gefällte Sentenz
bestätigt hatte,'' wurde an Stelle des abgesetzten Formosus Walbert,
ein Günstling Johanns, zum Bischof von Porto geweiht.^ Zum
dritteumale ^Niederholte die Synode, die der Papst in eigener Person
im August 878 zu Troyes eröffiiete, den in Rom gegen Formosus
geschleuderten Bannfluch.'^ Hier endlich stellte sich der verbannte
Bischof, dessen Nachfolger Walbert an eben dieser Versammlung
Formosus ei remiserat , in quibiis de
caritate erga eum signiticauerat , in-
timat, quia magnam in ipso haberet
tiduciam.
(1) Eb. III c. 21, 24 . . nnde et petit, ut
isdein Gregorius se inter fideles amicos
suos tenere dignetur, vgl. ein früheres
Schreiben Johanns an den Kaiser Lud-
wig II (Mansi XYII, 242, J. 2249) : Gre-
gorio dilecto filio nomenclatore misso
et apocrisiario sanctae sedis nostrae
cum Gregorio icorr, Georgio) illustri
niagistro militum ac uestiario sacri
nostri patriarchii. Wenn Auxilius
(in def. Form. I c. 4) Georg durch
den Beinamen de Auentino auszeichnet,
so erinnert dies an den Gregorium de
Abentinum, welchen später P. Hadi-ian
III blenden Hess (Chronica S. Bene-
dicti, Scr. III, 199). (2) Schreiben
Johanns an Hugo iMansi XVII , 223,
J. 2397): inter haec ab omni te con-
sortio Formosi anathematizati optamus,
tili carissirae, separare. (3) Wie weit
Formosus an den Vergehen der übrigen,
zumal ihren Beraub angen Antheil ge-
habt, lässt der päpstliche Brief im
Unklaren. Dass seine Gesinnungen
sich, wie u. a. Gregorovius (Gesch.
der Stadt Rom III, 193) meint, zur
deutschen Partei neigten , bleibt sehr
zweifelhaft, zumal da er doch gerade
in Westfvancien eine Zufluclit suchte.
(4) Hincmari ann. S7G, Capitula ab
Odone propos. c. 8 (Scr. I, 500. Leg. I,
535). (5) Zuerst am 14. Dez. S76,
dann am 15. März 877 bediente sich
Johann seiner zu wichtigen Sendungen
(J. 2302, 2311), sowie später in der
Kanzlei ( JaÖe reg. pont. p. 261). (6)
Hincmari ann. 878 (Scr. I, 506', Mansi
XVII, 347, 349 : et quia non desinunt
inquietare aures regum ac pi-incipum
et malis prioribus iuncti cum praedo-
nibus et subuersoribus ecclesiarum
noufi et receutia mala addere quotidic
Student insolubiliter uinculo perpetuo
. . damnamus.
W-
6 I. Papst Formosus
theilnalim' und gegen ihn schürte, vor dem erzürnten Papste, \m\
durch die tiefste Demütigung und vöUiges Eingeständnis seiner
Sdnüd Begnadigung zu erlangen. Nur eine sehr unvollkommene
trug er davon, denn er wurde zwar in den Schoss der Kirche wie-
der aufgenommen, doch als Laie unter Einbusse seiner geistlichen
"Würde, ferner musste er sich mit den feierlichsten Schwüren ver-
pflichten, nie wieder, auch nur des Gebetes halber, nach Rom zu
gehen, noch jemals' Einsetzung in sein früheres Amt anzustreben.-
Diese Härte beweist, dass der Papst in ihm, scliwerlich ganz ohne
Grund, einen gefährlichen Nebenbuhler fürchtete. In der That
finden wir Formosus in Johanns Todesjahre (882) noch immer als
Verbannten in Sens, wo er das Nonnenkloster der h. Columba mit
römischen Rehquien beschenkte.^
Unter Marinus, Johanns Nachfolger, der von dem Bisthum
Gäre in einer nach den bisher geltenden Anschauungen ungesetz-
lichen Weise zum päpstlichen Stuhle übergegangen war,"* änderte
sich das Loos des Formosus vollständig: er wurde nach Rom zu-
rückgerufen, von seinem erzwungenen Eide losgesprochen und an
Stelle Walberts SS 3 oder 884 in seine frühere Würde wieder ein-
gesetzt.'^ Als Bischof von Porto weihte er im Sommer 885 den
neuerwählten Papst Stephan VF', um nach dessen Tode im Septem-
ber 89 1 den apostolischen Stuhl endlich selbst zu besteigen. Auch
(1) MansiXVII, 342, 35(3, app. 1S8. stützt sich nirgends darauf; s. weiter
(2) Diesen Eidsehwur erwähnt Auxilius unten. (5) Die Herstellung in
mehrmals in def. Form. I c. 4, Inf. et allen Streitschriften erwähnt z. B. In-
Def. C.20, 32. (3) Ann. S. Columbae vect. p. LXX: sed ad tempus reeep-
Senonens. 8^2 (Scr. 1, 103) : 11 Nou. lul. tus et in pristinum gradum, a quo de-
susccptae sunt reliquiae ualde prctio- stitutus (nescimus zelo, an noxa fuerit)
sissimae in basilica S. Columbae uir- rcstitutus; p. LXXII: postmodum li-
ginis . . atlulit uero easdcm reliquias uoris coeno ab urbc tua repulsus,
Roma ueniens quidam ciuis eiusdem deinde . . a Marino papa receptus et
urbis Formosus nomine episcopus I?or- rcstitutus. Walberts Xanie erscheint
tuensis ecclesiae. Dem Kloster der h. zum letztenmale 12. Juni 883 (J. 2G15).
Columba stand damals Welfo, ein (0) Invect. in Rom. p. LXX: Stephano
naher Verwandter Hugos, vor. Ent- (]Uoque papa Adriani filio, quem idem
stellt ist die Angabe der Annalen in Formosus consecrauerat, uiani uni-
der Hist. Francor. Senonens. (Scr. IX, uersae terrae ingresso ; p. LXXil : quem
365). (4) S. die Zeugnisse darüber ..Formosus totius clectione populi in
in der Ostfränk. Gesch. II, 21G; bc- sancta sede apostolica consccrauit; p.
sonders die Invcct. in Romam verbrei- LXXUI: (Stephanus) a iamdicto For-
tet sich ausführlich über diesen Punkt, moso in ordine uicis siiae apostolicus
den auch die beiden andern Schriften consecratus est.
des Vulgarius hervorheben, Auxilius
und die auf ihn bezüglichen Synoden. 7
er also g"ieng, "svie Mariniis, von einem Bistliiim zum andern über:
nach heftigem Sti'äuben, wie einer seiner Anhänger' versichert, in-
dem die römische Geistlichkeit und die Grossen ihn fast gewaltsam
von dem Altare seiner Kirche rissen. Dass er in Rom nocli ein-
mal die IJischofsweihe empfieng, scheint eine Verleumdung der Gegner
zu sein.^
In einem sehr ungUnstigen Augenblicke gelangte Formosus auf
den vielbegehi-ten Stuhl Petri. Das Kingen der Päpste, sich von
der überwältigenden und drückenden Schirmherrschaft der fränki-
schen Kaiser ^u befreien, liatte unter Nikolaus zu glänzendem Siege,
zu einer fast scliiedsrichterhclien Stellung über den Königen ge-
führt. Da er zugleich die Selbständigkeit der gallischen Kirche
i)rach, den anmassenden Patnarchen von Koustantinopel stüi'zte, so
erscheint seine Regienmg wie eine Vorahnung des höheren Auf-
schwunges, den die Hierarchie im eilfteji Jahrhundert nehmen sollte.
Die Grundlage aber, auf der diese neue Machtstellung ruhte, war
viel zu schwankend und unsicher, als dass dieselbe irgend von Be-
stand hätte sein können. Ein Papst, der zwischen den streifenden
Muhammedanern auf der einen, dem gewaltthätigen römischen Adel
und den Herzogen von Spoleto auf der andern Seite oft nicht ein-
mal Schutz und Sicherheit für seine Person fand, konnte unmög-
Hch mächtigen Königen Befehle ertheilen und in der sittlichen Ver-
wilderung Italiens stumpften sich die geistHchen Waffen schnell
genug ab. Schon Hadrian H tritt daher wohl mit den Ansprüchen,
nicht aber mit den Erfolgen seines Vorgängers auf und Johann Ylll,
so klug, gewandt und rastlos er sich zeigt, versucht vergebhch der
verhassten deutschen Linie den Weg zum Kaiserthrone zu ver-
(l) Eb. p. LXX : quo renuente et lii iuf. et dcf. c. 26: Formosus quaudo
contradiccnte et ad altare se conpli- accessit, ut papa efficeretur, raanus
cante per uim eum cum palla , qua impu^itionem ita sibi tribui praecepit,
altare opertum erat, exiude abstraxe- ac si cpiscopus neu esset; c. 27 icd.
runt; quem ubstantem et ueqiiaquam Mabillon p. 49): Inf. Adbuc superstites
inuitatui tuo adquiescentem ui ab al- sunt idonei testes, quiFonuo-uni neu
taris crepidine . . retractum et euulsum .. rite inthronizatum fuisse,sed in eodeni
in sublimissima apostolicae sedis arce* ordiue, quem habebat, iterum sibi ma-
inthrunizasti: p.LXXI: prineipes, fa- nus impositionem tribui fecisse testi-
langcs et satrapae tui, uulgus et scolae ticantur; Invcct. p. LXXT : episcopi
tuac ad maximum usque ad minimum cum sacro Laterancnsi ordiue eum in-
eum elegerunt, acclamauerunt . lau- thromzaucrunt.
tlauerunt et adoraueruut. (2l Auxi-
«•
8 I. Papst Formosus
sperren. Nicht minder miiss er in Byzanz nachgeben, sein Leben
endet durcli Mord. Von ilnn an aber nnter seinen kiu'z regieren-
den Nachfolgern sinkt in gleichem Masse der politische Einfluss
wie die geistige Bedeutung des päpstlichen Stuhles.
Die Lage der italischen Dinge versetzte bei der Auflösung des
Frankenreiches den Papst in nothgedrungene Abhängigkeit von den
in Roms Nachbarschaft mächtigen spoletinischen Herzogen : Stephan VI
musste Wido mit der Kaiserkrone schmücken. Desgleichen sah
Formosus sich genöthigt, dessen Sohn Lambert als Mitregenten des
Vaters zu krönen, so sehr auch seine Wünsche auf Herbeiziehung
eines fränkischen Herrschers gerichtet waren, um unter dessen
schirmender Hand die Würde und Unabhängigkeit seines Sitzes
wiederherzustellen. Endlich im J. 896 folgte Arnolf seiner wieder-
holten Einladung bis nach Rom und empfieug von ihm die Krone,
während Lambert sie noch trug.' Kurze Zeit aber, nachdem For-
mosus diesen alten Lieblingsplan verw^irklicht , wurde er selbst
vom Tode hingerafft (4. April 896).
Formosus Wandel wird uns als ein durchaus reiner und keu-
scher geschildert, als ein Muster und Vorbild der Sittenstrenge bis
in das höchste Alter. '^ Seine Verdienste um die Erhaltung und
Ausschmückung der römischen Kirchen, namentlich St. Peters, wer-
den gerühmt.^ Seine persönliche Würdigkeit also, zumal im Ver-
gleiche mit manchen seiner Nachfolger unterliegt keinem Zweifel,
wie es auch feststeht, dass er während seiner Regierung volle und
ungetheilte Anerkennung fand.' Ohne grosse Zweideutigkeit freilich
(l) Dass die Krönung Arnulfs im s. die Invect. p. LXX; clerum et po-
Februar stattfand und dass mithin der pulum tuum mira moderatione guber-
von den Ann. Fuld. 896 als Todestag nauit; p. LXXII: uir sanctus et in-
des Formosus namhaft gemachte 4. Apr. stus atque catholicus ; populi acclamatu
Anspruch auf Glaubwürdigkeit hat, propter bonorum incrementa morum ad
habe ich in meiner Ostfriink. Gesch. summum ponlificatus culmen fauorabi-
n, 677 zu erweisen versucht. (2) litcr est prouectus, im übrigen vgl. Aux.
Von späteren Zeugen sagt Flodüard in dcf. Form. I c. 10, ^'ulgar. in def.
(de Roman, pontificib., Muratori scr. Form. p. 30, de causa Form. c. 11. (3)
Hl', 317) : praesul hie egregius For- Invect, p.LXX: qui in apostolica sede
m )sus laudibus altis | euehitur, castus, positus multa tibi bona contulit, ec-
parcus sibi, largus egcnis etc., Liud- clesias reaedificauit , exstruxit, acdifi-
prand (antap. I c. 29): quaedam pars eauit, compsit et ornauit; Benedict!
non infima Formosum . . pro uera reli- chron. c. 29 (Scr. IlT, 714i : renouauit
gionediuinarumquedüctrinarum seien- Formosus papa accclesia principis apo-
tia papam sibi fieri anhelabat, vgl. c. 31. stolorum Petri picture tota. (4) Was
Voll des Lobes sind die Streitschriften, Liudprand (l.Ic. 29) von einem Partei-
und die auf ihn bezüglichen Synoden. 9
vermochte er sich zwischen den Deutschen und Spoletinern wohl
nicht zu behaupten : die gleichzeitige Krönung zweier Kaiser durch
seine Hand erscheint wie ein Vorspiel der unheilvollen Spaltungen,
welche gleich darauf das Papstthiun heimsuchten. Der gi'össte Vor-
wurf, der Formosus Andenken ti'ifft, ist jedoch der eines unlauteren
Ehrgeizes : * seine dem Herkommen zuwiderlaufende Wahl auf den
päpstlichen Stuhl gereicht den Anklagen Johanns VHI theilweise
zur Bekräftigung und wenn er sich von seinen Wählern wie mit
Gewalt zur Weihe schleppen hess, so war dies doch wohl Komödie.
Mit dem Ausgange des Formosus hebt ein neuer Abschnitt in
der Eutwickelung des Papstthums an. Indem die kaiserliche Ein-
wirkung auf die Erhebung der Nachfolger Petri gänzlich fortfiel,
ward der päpstliche Stuhl der Preis erbitterter, oft blutiger Partei-
kämpfe. Nicht um Prinzipien, nur um die Interessen nebenbuhle-
rischer Familien handelte es sich in diesen Streitigkeiten, in denen
lediglich List oder Gewalt den Ausschlag gab. Von fremden Mäch-
ten hatten hiebei nur die benachbarten itaüenischen Fürsten ge-
legentlich die Hände im Spiele. Diese uuleidüchen Zustände, die
eine vöUige Verweitüchung des Papstthiuns zur nothweudigen Folge
hatten, dauern im Grunde von dem Tode des Formosus bis auf
das zwar willkürhche aber heilbringende Eingreifen Ottos des Grossen
und füllen genau den Zeiti-aum, da die deutschen Könige sich von
Itahen gänzhch fernhielten. Die Abwesenheit der kaiserüchen Be-
vollmächtigten von der Wahl bezeichnete schon Johann IX aus-
drücklich als Quelle der eingerissenen Unordnungen.'^
kämpfe bei der Wahl des Formosus (1) MassvoU urtheilt Auxilius (Inf.
berichtet , beruht auf Verwechselung et Def. c. 22 p. 47 ) : Utrumnam humanae
mit späteren Vorfällen, die Worte Flo- laudis cupidus apostolicum thronum
doards dagegen : tolerans discrimina conscenderit, incertum est ideoque so-
plurima, proniptus | exemplum tribuens, lius dei iudicio relinquendum est ; atta-
ut sint aducrsa ferenda | et bene ui- men uniuersa Romana ciuitas et omnes
uentimetuendaincommodanuUa, schei- circumpositae regiones praecipuae
nen mir auf die früheren Verfolgun- sanctitatis eum fuisse commemorant,
gen des F. zu gehen. Wir dürfen exceptis admodum paucis. (2) Con-
daher den Versicherungen der Streit- eil. Roman, c. 10 (Mansi XVIII, 225):
scliriften von der einhelligen AVahl Quia sancta Romana ecclesia .. pluri-
und allgemeinen Geltung des F. glau- mas patitur uiolentias pontifice obe-
ben, z. K. Invect. p. LXX: cum uesillo unte, quae ob hoc inferuntur, quia
canticisque et hymnis praeconiisque absque imperatoris notitia et suorum
etlaudibus . . inthronizasti, fouisti, ado- legatorum praesentia, pontificis fit con-
rasti, iurasti, cuique benedixit, bene- secratio nee canonico ritu et consue-
dixisti, et cui maledixit maledixisti. tudine ab imperatore directi intersunt
10 I. Papst Formosus
Schon die Wahl des Papstes Bonifaciiis VI, der durch eine
Volksbewegung erhoben nur fünfzehn Tage regierte, war eine be-
strittene und ungesetzHche, weil er früher durch Synodalbeschluss
der Priesterwürde entkleidet worden/ In Stephan folgte ein leiden-
schaftlicher Gegner des Formosus : von diesem geweiht soll er zuvor
fünf Jahre lang Bischof von Anagni gewesen sein.'- Nachdem in
Itahen jede Scheu vor dem schwer erkrankten Kaiser Arnolf ge-
sch^N^mden war und sein Nebenbuhler Lambert zu Anfang des
Jahres 897 wiederum seinen Einzug in Rom gehalten hatte, ver-
sammelte der Papst unter seinem Schutze, etwa im Februar,^ eine
Synode der römischen GeistHchkeit zu dem Zwecke, die mehr als
fünfjährige Regierung seines Vorgängerf^ rechtlich gleichsam auszu-
hlschen. Durch ein unwürdiges und abscheuliches Possenspiel,
dessen gleichen die Geschichte Roms nicht zum zweitenmale aufzu-
weisen hat, wollte Stephan sein Strafgericht mit Grauen umgeben.
Die Leiche des Formosus wurde dem Grabe, in welchem sie ohn-
gefälir neun Monate geruht, in halbverwestem Zustande' entlassen
und im vollen päpstlichen Ornate Angesichts der Synode auf einen
Sessel gesetzt, während ein Diakonus für den auf ewig verstummten
Mund die Handlungen des Verstorbenen gegen drei von dem Papste
bestellte Ankläger verteidigen sollte.^ Das Urtheil stand von
vornherein fest: von denselben Bischöfen und Priestern, die mit
nuntii, qui uiolentiani et scandala in F. VIII post obitum mensc ausgcgra-
eiiis consecratione non permittant fieri, ben wei-den iässt, nach der Invect.
uolumus etc. Unter Karl III erscheint aber geschah es erst nach Ablauf von
zuletzt ein kaiserlicher Bevollmäch- 9 Monaten, nach der chron. S. fJened.
tigterinRom (Ostfränk. Gesch. II, 248, (Scr. III, 204) sogar erst nach 11. (4)
250). Die Invect. nennt die Leiche marcidum
(1 ) Ann. Alamann. 896, Fuldens. 896, et paene in puluere redactum (p. LXX),
Flodoard. de Rom. pont. (1. 1. p. 318); die chron. S Hened. dagegen rühmt
Concil. Rom. c. 3 (Cod. Banib. f. 102l : ihre Unversehrtheit, womit Auxilius
sed neque de gradu ecclesiastico syno- übereinstimmt (in def. Form. I c. 10).
dice eiectuni et non canonice restitu- (5) Ann. Alam. 896: diaconum pro
tum ad altiora prouehere nullus prae- eo constituit ad respondendum ; Herim.
sumat, prout de Honifacio primum de Aug. 896 : loquente pro eo diacono
subdiaconatu, ])ostmodum de presbite- criminatum et quasi conuictum; Ann.
latu deposito populaiis nianus agere Fuld. 896: per aduocatura suae re-
presumpsit. (2) Dies meldet nur sponsionis depositum. Ueber die An-
Auxilius in defens. Form, papae ap- klüger s. das Concil. Roman. (Mansi
pend. (3) Die Ann. Alamann. und XVIII, 221): cumque uenisset, ubi Pa-
Fuld. setzen das Todtengericht noch schalis, Petrus et Syluester contra For-
in das J. 896, womit llerimann. Aug. mosum dixerunt accusationem pcriurii
chron. (Scr. V, 111) übereinstimmt, der et luicae communionis etc.
und die auf iliii bezüglichen Synoden.
11
Formosiis während seines Pontifikates Gemeinschaft gehalten, ward
er jetzt abgesetzt, weil er von einem Bisthnm ans Ehrgeiz zu einem
andern übergegangen sei. Man entkleidete hierauf die Leiche, un-
gerührt durch die Klagen und Fürbitten der Volksmenge , des
hohenpriesterlichen Gewandes und zog ihr Laienkleider an, auch
wurden die zwei Finger der rechten Hand abgehackt, mit denen der
Verstorbene den Segen gespendet.' Alle von ihm ertheilten Weihen
w^urden für null und nichtig erklärt.'^ Den an den Füssen aus der
Kirclie geschleiften Leichnam hess der Papst anfäu glich ^ auf dem
Friedhofe der fremden Pilger begraben, sodann aber, wahrschein-
lich um die Verehrung der Grabstätte zu verhindern, in die Tiber
werfen.
So endete diese schaudervolle Synode,' deren Mitglieder später
sämtlich ihre Theilnahme entweder leugneten oder für erzwungen
ausgaben. ,,Wenn der römische Bischof, so schreibt später ein
Verteidiger des Formosus, lebend von Niemand gerichtet wird,
sollte er nach seinem Tode von Jemand gerichtet werden? Wenn
er gefragt wurde, was konnte er erwiedern? Wenn er geantwortet
(1) Ann. Alam. S96: apostolicani
exuit uestem ; Liudprand. ant. 1 c. 30:
sacratis mox exutum uestimcntis di-
gitisque tribus abscisis, ausführlicher
Auxil. inf. et dcf. c. 30 ip. 50): ibique
eum piistinis uestibus dcnudantes laico
anüctu uelauerunt et ferro duobus dex-
trae digitis amputatis; in def. Form.
I c. 10. (2) Chron. S. Bened. 1. 1. :
irritas faciens cunetas ipsius ordina-
tiones ; Auxilii inf, et def. c. 4 (p. 43):
quod autem papa Stephanus Formosum
post eins obitum deposuerit et quod
neminem ex bis, quos idem Formosus or-
dinauerat, secum in ecclcsia uestiri pcr-
miserit. plurimi recolunt ; Conc. Eom.
c. 4: qui ab eodcm uenevando papa
Formoso canouice consecrati et per
quorundam libitum temere deiecti .sunt.
(3) Ann. Fuld. S96 : foras extra soli-
lum sepulturae apostolicis loeum se-
peliri praecepit, dagegen Ann. Laubac.
S96 : fecit papam per baj^ilicam traherc
atque in flumen proiicere ; Herim. -Vug.
S96 : per crura de ecclesia protractum
in Tiberim proiici praecepit; Invcct.
in Eom. p. LXXI : in Tiberimque
proiecisti ; Liudpr. ant. I c, 30 : in Ti-
berim iactare praecepit. Die Vermitte-
lung dieser beiden Angaben enthält
Auxilius inf. et def. c. 30 : in quodam
peregrinorum tumulo sepelierunt nee
multo post in Tiberinum fluuium prae-
cipitaiunt; in def. Form. I c. 10. Da
das letztere hiernach auch auf Befehl
Stephans geschah, so trifft c. 9 des
Concil. Eom. (Uiolatores namque seu
corruptores sacri tumuli eiusdem domni
Formosi papae, qui sub foedere con-
spirationis ad capiendum thesaurum
corpus illius trahentcs in fluuium Ti-
berim iactare non timueruut etc. »höch-
stens die "Werkzeuge. (4) Conc.
Eom. (MansiXVIII, 222): illi horren-
dae synodo Eomae ; Invect. p. LXX :
hori'ibili congregata synodo ; illa hor-
renda congregatio ; Ann. Fuld. 890 :
Stephanus, uir fama infamandus. Das
Todtengericlit jst das letzte römische
Ereignis, das für lange Zeit die gleicli-
zeitigen deutschen Annalisten melden.
12 I- Papst Formosus
hätte, so würde jene ganze Versammlung des Entsetzens, zitternd
vor Furcht, auseinander gerissen, ihren Platz geräumt haben und
einer nach dem andern wäre hinausgegangen und der Herr hätte
zu ihm gesagt : Formosus, wer hat dich verdammt ? Darauf jener :
Niemand, Herr. Und der Herr hinwieder: So will auch ich dich
nicht verdammen." Man erzählte sich, dass aus dem Munde des
Halbverwesten frisches Blut geflossen sei' und zur Steigerung des
allgemeinen Schreckens war kurz zuvor auch die ehrwürdige Lateran-
kirche des Kaisers Konstantin aus Altersschwäche zusammenge-
stürzt.'^ So erhob sich denn im Juli 897 wider den unmenschlichen
Papst eine Empörung der unterdrückten Gegenpartei, er wurde in
den Kerker geworfen und dort erwürgt.^
Von Steph.ans unmittelbarem Nachfolger Romanus ist durchaus
nichts Näheres bekannt, Theodor H dagegen, der gegen Ende des
Jahres 89 7 den päpstUchen Stuhl bestieg, suchte in seiner nur
zwanzigtägigen Regierung das begangene Unrecht zu sühnen. Die
von dem Strome angespülten und auf wunderbare Weise wieder
aufgefundenen Reste des Formosus wurden ehrenvoll bestattet^ und
die Weihen desselben auf einer Synode für giltig erklärt: die
Verzichturkunden, die die von ihm geweihten Geistlichen unter
Stephan hatten ausstellen müssen, hess der Papst sämtlich ver-
brennen."^
Abermals erfolgte jetzt ein Umschwung : Sergius, ein Gesinnungs-
genosse Stephans, bemächtigte sich der päpsthchen Würde, doch
nur um nach wenigen Monaten wieder vertrieben zu werden und
(1) Ann. Laubac. S96 : et ex ore digne cruciatum eiecerunt. (4) Liud-
eius cruor per pauimenta fluebat; prand (ant. I c. 31): dum a piscatori-
Chron. S. Bened. : dum huc illucquc bus postmodum esset inuentus, Ge-
iactarctur ctiam sanguis cxiit tanto naueres jetzt bei Auxilius in def. Form,
iam tempore elapso. (2) Ann. Alam. I c. 11, vgl. ferner inf. et def c. 4
896 : basilica in Lateranis niaiori parte (p. 43): eos namcjue quos Stophanus
cecidit et postca das Todtengericht ; secum in ccclesia ucstiri prohibuit,
Concil. Ravcnn. c. 10 (Leg. I, 564): papa Tbeodorus, (pii utique de For-
cum ccclesiam domini saluatoris, quae mosi ordinationc non fuit et uostiri et
Constantiniana uocatur, destructam suum agcre officium praccepit eiusque
cerneremus. (3) Epitaph. Stephani corpusculum, quodpertinacitereiectum
(Vitae pontif. llom. ed. Watterich I, fucrat cum exultatione ad apostolicam
85), Flüdoard. de llom. pontif. 1. 1. p. tumbam leduxit; Conc. llom. (Mansi
320, Heriniann. Aug. 896: diuinis XYIII, 221 ): ut Icgatur synodus acta a
per merita cius miraculis territi uiues Thoodoro ])apa; Flodoard. de llom.pont.
Romani non nmlto post Stephanum (5) In defen.s. Form. pap. app.
und die auf ihn bezüglichen Synoden. 1 3
Johann IX zu weichen, der, von Formosus zum Priester geweiht,'
mit der grössten Entschiedenlieit in die Bahnen Theodors einlenkte.^
Die gleichfalls sehr kurze Regierung dieses Papstes ist durch den
löblichen und bemerkenswerthen Versuch ausgezeichnet, der wüsten
Unordnung und Verworrenheit, die in Rom herrschten, durch ge-
setzHche Verfügungen in möglichst bindender und feierhcher Form
ein für allemal ein Ende zu machen. Zuerst auf einer Synode in
der Peterskirch e,^ dann auf einer viel stattlicheren Versammlung in
Ravenna, die von 73 Bischöfen' aus allen Theilen Italiens besucht
war, wurde der an der Leiche des Formosus verübte Frevel in der
bündigsten Weise verdammt und alle seine geistlichen Amtshand-
lungen wiederhergestellt und anerkannt — ausgenommen die Krö-
nung Arnolfs.^ Letztere ward deshalb verworfen, weil der in Ra-
venna anwesende Kaiser Lambert zu diesen Beschlüssen entscheidend
mitwirkte und dem Papste überhaupt einen festen Rückhalt gewährte.
Johann wollte jedoch nicht durch zu weit getriebene Strenge die
Gemüter von neuem erbittern , vielmehr durch kluge Schonung die
Wunde schÜessen. Daher wurden selbst diejenigen Geisthcheu —
sieben Bischöfe und zwei Priester — begnadigt, die ihre augeblich
unfreiwillige Theiluahme an der Synode Stephans eingestanden und
fussfällig um Verzeihung flehten.'^ Die päpsthche Würde Stephans
(1) Invect. p. LXXIV : Formosus,. ..roboretur. (4) Die Zahl nur bei
apostolica sede uiuus residens conse- Auxilius in defens. Form, app., die
crauit lohannem ad presbyteratum, qui Synode selbst wird oft erwähnt, z. B.
posteaiuxtaEomanam consuetudinemet Invect. p. LXXIV: postraodum in
consecrationem ad apostolicatus fasti- .sancta synodo eadeni in urbe congre-
gium conscendens etc. (2) S. Jatfe gata, cui Lambertus imperator inter-
reg. pontif. p, 307. Auf diesen ersten füit, apostolico fauore uiriliter resedit.
Versuch des Sergius ist ohne Zweifel i5) Conc. Rom. c. 6 . . illam uero bai'-
Liudpr. ant. I c. 29 zu beziehen, die baricam isc. unctionem), quae per sub-
Verwechselung zwischen Formosus und reptionem extorta est, omnimodis ab-
Johann IX lag nahe , sobald Stephan dicamas. So im Cod. Bamb., das AYort
und Sergius zusammengeworfen wur- Berengarii nach barbar. in den Aus-
den. (3) Die sechs ersten Schlüsse gaben hat sich irrthümlich eingeschli-
dieser römischen Synode theilt unser eben , es bedarf keiner Ergänzung.
Bamberger Codex als Eavennatiscbe (6i Conc. Rom. (Mansi XVIII, 223j;
mit, doch wurden sie in Ravenna nur Prostrati post praefati episcopi, qui
summarisch bestätigt, c. 4 (Leg. I. 563) : interfuerunt illi Stephan! synodo con-
Ut synodus , quae uestris temporibus tra domnum Foimosum misericordiam
in basilica b. Petri apostoli pro non- deprecati sunt. Tunc omnis sancta syn-
nullis malis eradicandis et maxime pro odus petiit misericordiam domni apo-
causa domni Formosi Sanctissimi pa- stolici, ut illud funditus eradicetur, ne
pae acta est, uestro imperiali con sensu ulterius episcopi cogantur, quid con-
14
I. Papst Formosus
selbst tastete Johann keines^Yegs an , ' ja er suclite sogar die Ge-
hässigkeit seines Verfahrens daclnrch zu mildern, dass er nicht ihn,
sondern untergeordnete Werkzeuge beschuldigte, die Leiche des For-
mosus in die Tiber geworfen zu haben. Die Usurpation des Ser-
gius und seiner Genossen wurde verurtheilt: zur künftigen Abwehr
ähnlicher Frevel erneuerte der Papst die alte Wahlordnung Stephans V,
welche bei der Weihe die Anwesenheit eines kaiserhchen Sendboten
verlangte.^
Nachdem der jugendhche Kaiser Lambert die Synode von Ra-
venna nur um einige Monate überlebt hatte und damit die auf ihn
gebauten Hoffnungen ins Grab sanken, folgte Johann IX schon im
Juni 900 ihm ebenfalls im Tode nach.^ Benedikt IV, des Mammalus
Sohn', der nächste Papst, musste schon deshalb an der Rechtmässig-
keit des Formosus festhalten, vreil er von ihm zum Priester geweiht
worden war.^ Der durch ihn zum Kaiser gekrönte machtlose König
Ludwig von Burgund vermochte noch weniger als Lambert den
zeiTütteten Zuständen Roms Heilung zu bringen. Nach dem Tode
Benedikts im Jahre 903 folgte Leo V, ein würdiger Mann, der
schon nach dreissig Tagen von seinem Priester Christophorus ver-
drängt und ins Gefängnis geworfen wurde." Nach kurzer Zeit,
tra caiionum auctoritatem per iiim
facere aut ullo modo episcopi in cu-
stüdiam trudantur; quibus libentcr dom-
nus papa assensit.
(1) In dem Schreiben an die Geist-
lichkeit von Langres (Mansi XVIII,
202, J. 2704) sagt J. vorsichtig: non
sententiani praedecessoris nostri Ste-
phani papae reprehendentes, sed uti-
litatis ac necessitatis causa canonice
in melius commutantes, quemadmodum
praedecessores nostros de multis egisse
in promptu habemus. (2) Conc.
Rom. c. 8, 10 (Mansi XVIIT, 225) vgl.
Jaffe p. 305. (3l Jos. Düiet iChro-
nol. der Päpste zu Anf. des 10. Jahrh.
in Kopps Gesclnchtsblättern aus der
Schweiz II, 2S7) hat vollkommen schla-
gend nachgewiesen, dass das Schreiben
des P. Johann an den Erzb Heriveus
V. Keims (J. 2707), welches Pagi und
Jaffe veranlasste, den Tod Johanns IX
erst nach dem 6- Juli 900 anzusetzen,
unter Johann X etwa in das J. 914
gehört. Dies folgt schon aus Flodoard
(Hist. Rem. 1. IV c. 14), der das päpst-
liche Schreiben erwähnt und es aus-
drücklich in einen späteren Zeitpunkt
als die Schlacht von Chartres (20. Juli
911) verlegt. (4i Diese Angabe
des Auxilius in defens. Form. app. wird
von den Katalogen bestätigt (^luratori
scr. III", 321, Eccard. corp. histor. II,
1638). (5) Dies meldet Auxilius
in defens. Stephani cpisc. c. 4, G- Am
31. Aug. 900 bestätigte Ren. dem R.
Argrin von Langres den Gebrauch des
Palliums , quod olim a sanctissimo
praedeccssore nostro Formoso papa
acceperat (Mansi XVIII, 235, J. 270^1.
(6) Jaffe' reg. pont. p. 306, 307, Jos.
Düret a. a. 0. S. 286- Die Regie-
rungsdauer Leos V wird von Auxilius
in def. Form. I c. l kürzer angegeben,
und die auf ihn bezüdichen Synoden.
15
im Januar 904, erlitt dieser das gleiche Loos dm-ch Sergius,
der aus siebenjähriger Verbannung zurückkehrend mit auswär-
tiger, wahrscheinhch tuscischer oder spoletiniselier Hilfe die Stadt
Rom, in der er Einverständnisse hatte, überzog, und naclidem er
den Usurpator abgesetzt, alsbald selbst den päpstlichen Stuhl be-
stieg.*
Die beiden entsetzten Päpste, Leo und Christophorus, Hess der
Sieger im Kerker verschmachten,'^ ihm selbst aber, dem Geüebten
der mächtigen Buhlerin Marozia,^ glückte es sich so gut zu be-
festigen, dass er unter den dreizehn Nachfolgern Peti'i, welche die
achtzehn Jahre von S96 bis 914 ausfüllen, bei weitem am längsten,
nämüch über sieben Jahre ^ regiert hat, während gleichzeitig das
Kaiserthum in Italien so gut wie erloschen war. Sergius, der auch
die eingestürzte Laterankirche von Grund aus wieder aufbaute,^
war von Marinus zum Subdiakonus," von Stephan VI zum Diakonus,
als in den Katalogen, die ihm min-
destens 40 Tage zuschreiben.
(1) Die Angaben des Auxilius in
def. Form. I c. 1, II e. 1 von dem
fränkischen Beistande , auf den Ser-
gius sich stützte , sind nicht auf das
eigentliche Frankenreich, sondern auf
das ehedem fränkische Italien zu be-
ziehen. Man darf sie daher vielleicht
durch Liudprand (antap. I c. 30) ei--
gänzen, der Sergius Erhebung dem
Markgrafen Adalbert dem Reichen von
Tuscien zuschreibt. Das im 9. Jahrh.
so mächtige Herzogthum Spoleto tritt
seit dem Aussterben der Widouen auf-
fallend zurück. Eine Anspielung auf
Sergius enthalten die Worte des Auxi-
lius (inf. et def. c. 25 p. 49j ; qui (sc.
Romani) nee Francorum nee alterius
gentis obsidione uel impulsu coacti,
sed sua sponte eum (sc. Formosum)
eligere. .decreuerunt, (2) Ihr bis-
her dunkles Loos (Muratori scr. IIT,
320) wird jetzt durch das Zeugnis des
Vulgarius de causa Formos. c. 14 auf-
gehellt i3) Liudprand. ant. II
c. 45, III c 43. Jos. Düret (P. Johannes
d. Zehnte in Kopps Geschichtsbl aus
d. Schweiz I, 307) hat mich durchaus
nicht davon überzeugt, dass Johann
XI ein Sohn der Marozia von Alberich
gewesen sei, vgl. Koepke (de scriptis
Liudprandi p. 90), dessen treffliche Ab-
handlung Düret zu seinem Schaden
unbeachtet gelassen hat. (4) Auch
ich glaube mit Düret (a. a. 0. II. 273',
dass auf die Angabe der Chronik Be-
nedikts (C.29: Obiit Sergius papa no-
nus kalendas Maias) Gewicht zu legen
sei und setze seinen Tod daher auf
den 23. April 911. (5) Benedicti
chron. c. 27 (Scr. III, 713) vgl. Gre-
goroviiis (Gesch. der Stadt Rom III,
269 — 272), der dieses älteste Zeugnis
übersehen hat. (6) Die Weihe
zum Subdiakonus bezeugt Auxilius in
def Form. app. ; luvect. p. LXXII :
Sergii, quem Stephanus consecrauit
ad diaconatiim. Seine frühere Bischofs-
würde meidet uur Auxil. in def Form.
1. II c. 6, append und Vulgarius scheint
darauf anzuspielen de causa Formos.
c 11: Bonum quidem persequi uitium
eins fuisset, si non imitabile esset etc.,
dennoch mochte ich kaum daran zwei-
feln, weil es unglaublich ist, dass in
einer gleichsam unter den Augen des
Papstes verfassten Schrift ihm etwas
Derartiges sollte angedichtet worden
sein. Dagegen könnte nur etwa spre-
16
I. Papst Formosus
von Formosus zum Biscliof von Cäre geweiht worden und soll dem
letzteren Amte drei Jahre vorgestanden haben. Wenn er, um
Papst zu werden, sein Bisthum ableugnete und zum Range des
Diakonus zurückkehrte, so steht es damit vollständig im Einklänge,
dass er gleich Stephan VII die päpsthche Würde und die Weihen
des Formosus für ungiltig ansah. Durch harte Drohungen und
Gewaltmittel bewog er die römische Geisthchkeit , sich seiner An-
sicht anzuschhessen : eine Synode derselben kehrte zu den Be-
schlüssen Stephans zurück.' lieber die Satzungen Johanns IX, die
Sergius und seine Freunde von der Kirche ausgestossen, half man
sich wahrscheinlich in der Art hinweg, dass man jenen zum Usur-
pator stempelte, der den rechtmässigen Papst Sergius vertrieben
habe.^ Der Leichnam des Formosus bheb diesmal aus dem Spiele,
die Bitterkeit der Massregel aber wurde dadurch sehr erhöht, dass
Sergius jene Geistlichen nicht bloss degradierte, sondern sie ^\ider
ihre bessere Ueberzeugung zwingen wollte, sich noch einmal weihen
zu lassen^ und dass er ferner nicht allein bei den Römern stehen
blieb, vielmehr seine Verfügung in der ganzen kathohschen Christen-
heit bekannt zu machen und durchzuführen unternahm." Gegen
eben, dass es in dem c. 8 des Conc.
Rom. heisst: Sergium, Benedictura at-
que Marinum dudiim presbyteros
sanctae Romanae ecclesiae . . iuste et
canonice damnatos etc.
(1) Diese Synode, über welche jetzt
Äuxilius in def. Form. I c. 1, II c. 1, 6
genauer belehrt, folgerte bereits Hefele
(Conciliengesch. IV, 552) aus Sergius
Grabschrift (Ang. Mai spicileg. Rom.
IX, 357) : hie inuasores sanctorum falce
subegit I Romanae ecclesiae iudiciisqne
patrum, sowie aus P'lodoard (de Rom.
pontific. bei Mabillon acta sanct. saec.
Iir, 606) , der selbst aus der Grab-
schrift schöpft. Serg. liess auch seinem
Gesinnungsgenossen Stephan VII eine
Grabschrift setzen (eb. p. 356), in der
es u. a. heisst : hie primum repulit
Formosi spurca siiperbi, I culmina qui
inuasit sedis apostolicae. (2) Da-
rauf deutet Auxil. und die Grabschrift
des Serg. : culmen apostolicae sedis is
iure paterno | electus tennit, i;t Theo-
dorus obit, | Pellitur urbe pater, perua-
dit sacra lohannes | Romuleosque gre-
ges dissipat ipse lupus etc. (3) S.
über diesen Punkt den folgenden Ab-
schnitt. (4) In diesem Sinne schrieb
S. an den Bischof Amelius von Uzes
(Bouquet recueil IX. 213, J. 2714): cum
uniuersus orbis dampnatum Formosum
testetur sanctae sedis apostolicae inua-
sorem admirati in tuis fuimus scriptis,
quae eum inter sacerdotes nominabant.
Igitur si te latet et nuntiatum tibi
non est, his nostris apostolicis apici-
bus agnosce nominatum Formosum
esse dampnatum. Ucrumptamen ad sa-
cros, quos sanctitatera tuam credimus
bene intelligere , recurre canones et
inuenies non licere cpiscopo propriam
relinquere sedem et inuadere alienam :
quod egisse Formosum manifestum est,
unde perpetualiter est dampnatus. Nach
diesem entschiedenen Ausspruche
konnte Serg. in der Bulle fürAdalgar
V. Hamburg auch nicht einmal von
und die auf ihn bezüglichen Synoden. 17
diesen Triumph schnöder Ungerechtigkeit, gegen so widerspruchs-
volle Entscheidungen desselben apostolischen Stuhles, gegen den
harten Gewissenszwang erhoben die Gekränkten, unschuldig Ver.
folgten ihre Stimme, nm in beredten Schriften ihr gutes Recht zu
erweisen und die Hilfe des Himmels anzurufen, da es auf Erden
für sie keine höhere Instanz gab.
dem iniquo consensii Formosi papae Jaffe bereits für interpoliert erklärte,
sprechen (Lappenberg Hamburg. Urkb. auch aus diesem Grunde angez"weifelt
I. 36. .T. 27161 und muss dieselbe, die werden.
Auxilins und Vultrarius.
II.
DIE FORMOSIANISCHE STREITFIUGE.
Die Absicht der zu (luusten des Papstes Formosiis verfassten
Streitschriften, die insgesamt erst zehn bis fünfzehn Jahre nach
seinem Tode entstanden , richtet sich nicht vorzugsweise darauf,
sein von den Nachfolgern verungHmpftes Andenken zu reinigen,
sondern vielmehr seine durch die Synode Sergius III kassierten
Weihen in ihrer Geltung aufrecht zu erhalten. Zur Unterstützung
dieses unmittelbaren und praktischen Zweckes musste jedoch noth-
weudig die Persönlichkeit und apostolische Würde des Formosus in
Schutz genommen werden. Eines liieng hier vom andern ab, wie-
wohl auch für den Fall, dass Formosus nicht rechtmässiger Papst
war, sich vieles für die Geltung seiner Weihen sagen Hess. Die
beiden eben angedeuteten Hauptpunkte der Streitsache zerfielen wie-
der in eine Reihe einzelner Fragen, durch deren Entscheidung das
Gesamturtheil bestimmt wurde.
Die Rechtmässigkeit der Wahl des Formosus zum römischen
Bischöfe wurde von den Gegnern bestritten, weil er von Johann VIII
zur Laienkommunion erniedrigt worden, weil er demselben in Be-
zug auf seine Verbannung und sein Verbleiben in dem Laienstande
einen Eidschwur geleistet, den er später offenkundig gebrochen
habe, weil er endlich sein Bisthum Porto widerrechtlich mit dem
römischen vertauscht habe. Die beiden ersten Schwierigkeiten
Hessen sich leicht aus dem Wege räumen, denn abgesehen davon,
dass gegen die Gerechtigkeit der von Johann ausgesprochenen Ver-
urtheilung sich ernste Bedenken erhoben , ' so war es auch gewis.
(I) Anxilins versucht namcntHch die nasius zu rechtfcvtigen , er vermisst
Flucht des Formosus aus seinem Bis- bei seiner Yerurtheilung- die gehörige
thum durcli das Beispiel des h. Atha- Vorladung- und Frist, ganz besonders
II. Die Formosianisclie Streitfrage. 19
(lass der Papst ^lariiuis den abgesetzten Bischof von Porto in seine
frühere Würde wieder eingesetzt nnd von seinem Eide losgespro-
chen hatte. Unstreitig besass er als Papst das Recht zu lösen,
wie Johann nicht minder das zu binden besessen hatte und von
einem Meineide konnte also keine Rede mehr sein/ üeberdies Hess
sich auf jenen erzwungenen Eid schwur eine Bestimmung Pseudoisi-
dors anwenden , wonach derartige durch die Angst erpresste
schriftliche Bekenntnisse der Bischöfe durchaus wirkungslos
sein sollten. Viele Beispiele lehrten, wie auch frühere Päpste
rechtmässig abgesetzte Bischöfe ebenso rechtmässig wieder einge-^
setzt hatten.
Beiweitem schwerer als diese beiden, wog der dritte Einwand
in Betreff des üeberganges von einem Bisthum zum andern und zwar
aus ehrgeiziger Absicht und hierauf vorzüglich fusste die Verur-
theilung des Formosus. " Das Konzil von Nicäa (c. 15) sowie
das dritte karthaginiensische Konzil fc. 3S) hatten solchen Wechsel
schlechtweg verböten, die Synode von Sardika (c. I, 2) denselben
zur Strafe der Ehrsucht mit Ausstossung aus dem geistlichen Stande
und sogar mit Yersagung der Laienkommunion bis zum Tode^ be-
droht, Papst Leo I endlich Verlust der bischöflichen Würde darauf
gesetzt. Diesen klaren und zweifellosen Autoritäten entsprach in
der That wohl noch die vorherrschende rechtliche Ueberzeugung
des neunten Jahrhunderts. Papst 2sikolaus versagte deshalb die
Erhebung des Bischofs Formosus zum bulgarischen Metropoliten,
Johann Vni citierte auf der Synode zu Troyes ausdrückhch jene
älteren Kanones als Normen,'' die Wahl des Papstes Marinus, der
vorher schon Bischof war, wird von dem fuldischen Annalisten als
aber macHt er zu seinen Gunsten die Wenn Auxilius (de ordinal, c. 11, 12)
exceptio spolii geltend, alles dies frei- diese beiden Kapitel als Svnodal-
lich nach Pseudoisidor. Schlüsse nicht will gelten lassen und
(1) Auxil. inf et def. c. 32 p. 51) sie nur dem Bischof Hosius von Cor-
lässt dies auch den Gegner zugeben : dova zuschiebt, so befindet er sich,
sicuti papa Marinus eumdem Formosum wie Joh. Morinus (Comment. desacris
de iuraniento, quodiiuiitns dederat, sol- ordinationib, p. 2S3) ausfuhrt, in of-
uere potiiit etc. (2) Sergius bezieht fenbarera Irrthume. (4) Hincniari
sich in dem Briefe an Ameliiis auf diesen ann. 878 Scr. I, 507): ipso iubente
Punkt allein, dgl. Liudprand (antap. I lecti sunt in synodo canones Sardi-
c. 30): Cum Portuensis esses episcopus, censis concilii et decretum papae Leo-
cur ambitionis spiritu Romanam uni- nis de episcopis sedes suas mutanti-
nersalem usurpasti sedem ? !3) bus. sed et Africani canones et ut
•1*
20 n. Die Formosiamscho Streitfrage.
eine ungesetzliche bezeichnet' und selbst Johann IX, indem er die
Wahl des Formosus als durch das Bedürfnis der Kirche geboten
nachträglich rechtfertigt, erinnert an die alten Kanones. '■
Was konnten die Anwälte des Formosus dem entgegen setzen?
Cassiodor lieferte ihnen eine Reihe Yon Fällen, in denen in älterer
Zeit eine solche Versetzung von Bischöfen stattgefunden hatte und
gutgeheissen worden war, freilich nur in der griechischen Kirche.
Noch werthvoller aber war für sie eine dem Pseudoisidor entlehnte
Dekretale des Papstes Anterus, welche bei dringendem Bedürfnis
und auf den Wunsch des Volkes die Verpflanzung in ein anderes
Bisthum geradezu gestattete.^ Auf diese unechte Verfügung berief
sich Papst Hadrian II, als er dem vertriebenen Bischöfe Aktard von
Nantes das Erzbisthum Tours überwies.' Ueberhaupt waren im
fränkischen Reiche schon einige solcher Ausnalimen von der Regel
zugelassen worden, wofür ich nur noch die Namen Ebbos und Fro-
thars anführe. Daraus folgte freilich nichts für Rom , allein auch
hier war Marinus von dem Bisthum Cäre auf den apostohschen
Stuhl übergegangen und sein Nachfolger Stephan VI verteidigte
diese im Abendlande unangefochtene Wahl gegen den Kaiser Ba-
silius mit den nämUchen Waffen, '' die später Auxilius für Formosus
führte. Dass Ausnahmen von jenen alten Kirchengesetzen zuläs-
sig seien, konnte demnach füglich nicht bestritten werden und es
non fiant episcoporum translationes . . J. 2238): dicente Antero papa in epi-
pro Frotario T^uidenralensi cpiscopo ; stola sua, weiterhin folgen Beispiele
vgl. Mansi XVII, 347, 350. et alios nonnullos , sicut tiipartitae
(l) Ann. Fuld. P. lY 482 (Scr. I, historiac series prodit, legimus pro
397) : IMarinus, antea episcopns, contra teniporis necessitate de una ecclesia
statuta canonum subrogatns est. (2) fuis.se mutatos in aliani. Auf Aktard
Conc. Rom. c.3: statuimus et omnino bezieht sich Inf. et Def. c. 22 : Actardus
decernimus, ut id in exemplum nuUus quoque de Terraconensi (sie) episco-
assumat, praesertim cum sacri canones patu inthronizatus est in Turonensi ar-
hoc penitiis interdicant etpraesumentes chiepiscopatu dante imperatore Carolo
tanta feriant ultione, ut etiam in fine II et consentiente papa Adriano II.
laicam eis prohibeant communionem, (5) Mansi XVI, 423 (von Jatfc' über-
quippe quod necessitate aliquotiens sehen): quicunque dicunt Marinum
indulgetur, necessitate cessante in fuisse antea episcopum ac proinde
auctoritatc sumi non est permis- non potuisse ad aliam sedem trans-
sum. (3) Für die Dekretale des ferri, ostendant illi id aperte. . diuina
Anterus (sowie Pelagius IIi ist glcicli- prouidcntia praenoscens ecclosiae dei
falls schon Cassiodori bist, tripart. utililatem in sede principis apostolo-
1. XII c. 8 benutzt; s. Beeret. Pseu- rum Petri illum collocauit (folgen
doisid. ed. Hinschius p. CXXIII. (4) mehrere Beispiele aus Cassiodor.)
Am 20. Dez. 871 (Mansi XV, 852,
IL Die Formosiaiiische Streitfrage. 21
haudelte sich nur iioeli darum, ob die in dem einzelnen Falle vor-
liegende eine berechtigte oder unberechtigte sei, d. h. ob Formosus
bloss aus unlauterem Ehrgeize oder aus wahrer Hingebung für das
Wohl der Kirche' sein Bisthum verlassen habe. Auf diese Frage
liess sich nicht leicht eine unumstösslich sichere AntAvort geben, doch
fiel wenigstens der Umstand schwer ins Gewicht, dass Geistlichkeit
und Volk von Rom ohne jeden äusseren Zwang den Bischof von
Poi-to einmütig zum Papste gewählt und ihn trotz seines scheinba-
ren Widers ti*ebens unter allgemeiner Zustimmung eingesetzt hatten.
Der in Rom herrschenden Ueberzeugung gemäss erklärte daher
Johann IX diese Wahl, welche die ganze Christenheit anerkannt
hatte, für eine der berechtigten Ausnahmen. -
Vorausgesetzt nun die Wahl des Formosus wäre dennoch eine un-
rechtmässige gewesen, durfte ihn nach einer mehr als fünljährigen
durchaus unbestrittenen Regierung sein Nachfolger Stephan absetzen
und verurtheilen ? Päpste, so liess sich einwenden, konnten nach einem
ziemhch allgemein anerkannten Rechtsgrundsatze ^ überhaupt nicht
von Menschen gerichtet werden, da Gott sie seinem Gerichte allein
vorbehalten hatte. Die Sinnlosigkeit der Verurtheilung eines Ver-
storbenen, der schon zum himniHschen Gerichte abberufen war, be-
durfte überdies keines besonderen Beweises, doch fand sich Jo-
hann IX veranlasst, auf seiner römischen Synode ein ausdrückliches
Verbot gegen Todtengerichte zu erlassen ! ^ Der erstere Einwand ver-
mochte indessen die Gegner sicherüch nicht zu widerlegen, denn
wenn Formosus in ihren Augen nichts weiter als ein unrechtmässi-
(li Vulgarius in defens. Formosi erdichteten Akten der Synode von
(ed. Mabillou p. 29) : hie enim dum.. Sinuessa im J. 303 (s. Döllinger Papst-
uidisset gentem suam patriamque hu- fabeln S. 49), Vulgarius auf die letz-
miliari ac deiectum pati, elegit zelo teren und die von Pseudoisidor oft be-
ductus potius mori , quam funditus nutzte Stelle Isidors (Synonym. 1. 11
rem puplicam euerti et turpiter uidere n. S6). (4) Concil. Rom. c. 1 . .
maculari: eine doch wohl etwas phra- ne ulterius praesumatur fieri de quo-
senhafte Entschuldigung! (2) Conc. übet spiritus sancti iudicio interdici-
Eora. c. 3: Quia necessitatis causa mu«, quia ad iudicium uocari mortuus
de Portuensi ecclesia Formosus pro non potest, cum persona quae ad iu-
uitae merito ad apostolicam sedem dicium uocatur, ideo uocatur, ut aut
prouectus est etc. (3) Die Invect. fateatur obiecta aut conuincatur ob-
p. LXXT bezieht sich dafür auf des iectis et in omnibus patet, quia mor-
Ennodius libell. apologetic. pro synodo tui cadauer per se nee respondere
(Sirmondi opp. varia Y, 163^), auf die nee satisfacere potest.
22 li- l^i^ Formosiauisclie Streitfrage.
ger Usurpator war, so stand es seinem rechtmässigen Nachfolger
auch frei, ihn unter Mitwirkung- der römischen Klerisei für einen
solchen zu erklären und die rechtlichen Konsequenzen dieser Er-
klärung zu ziehen.
Der Streit über die Wirkungen der Leichensynode, so mochte
man alle weiteren Erörterungen abschneiden, ist ein vöUig müssiger,
weil gegen dieselbe nicht bloss Papst Theodor 11 aufgetreten ist,
sondern Johann IX zuer>t in Rom, dann in Ravenna' ihre Akten
förmlich kassiert und das Andenken des Formosus hergestellt hat.
Die Gegner suchten hierauf wohl den Charakter der Ravennatischen
Synode zu verdächtigen, ^ welche die andere Partei fast wie eine
allgemeine ansah, sie behaupteten, dass Johann IX nur durch Ver-
drängung des rechtmässigen Papstes Sergius auf den apostolischen
Stuhl gelangt sei — obgleich man nicht bis zu einer völhgen Aufhe-
bung seiner Handlungen fortschritt — , endlich und hauptsächhch
aber stellte man der Autorität des einen Papstes die des andern
gegenüber und es mMSSte schhessüch der Lebende doch Recht be-
halten über den Todten.
Hier gelangen wir nun zu dem zweiten Hauptpunkte, zu dem
eigentlich praktischen Momente der ganzen Streitfrage, nämhch ob
Sergius HI befugt war, selbst wenn er mit gutem Grunde die Wahl
des Formosus für eine ungesetzhche hielt, die von ihm ertheilten
Weihen zu kassieren und ob er ferner befugt war, die von Formo-
sus schon einmal geweihten GeistUchen zur abermahgen Ordination
zu zwingen. Das Verfahren seines Vorgängers Stephans VII war
nämlich insofern doch noch ein milderes gewesen, als er die For-
mosianer nur degradierte, nicht aber -^^ider ihre bessere Ueber-
zeugung ihnen eine zweite Weihe aufnöthigte. ^ Die Anhänger des
Sergius beriefen sich zunächst auf den Vorgang Stephans IV, da
(l) Auxilius ebenso wie Vul^^arius ravennatische bezeichnet werden. (2)
beziehen sich nur auf die Synode von Auxiiii inf. et def. c. 29 (p. 50i: Inf.
Eavenna, ohne die vorangehende rö- . . quod non sincera concordia, sed
mische zu erwähnen , ohne Zweifel, auri copia institutum est ideoque pro
weil jene viel zahlreicher besucht und nihilo ducendum est. Def. . . quod de-
durch die Anv/esenheit des Kaisers latis muneribus tale quid in illa syn-
ausgezeichnet war, doch mag auch odo statutum fuerit, probare minime
eine Verwechselung stattfinden , weil poteris. (3) Auxil. in defens.
auf f. 101 die römischen Schlüsse als Form. app. vgl. 1. I c. 10.
11. Die Formosiaiiische Streitfrage. 23
er im J. 769 den Eindringling Constantin 11, der als Laie mit
bewafliieter Hand den päpstlichen Stuhl bestiegen und dreizehn
Monate inne gehabt hatte, nicht bloss geblendet auf einer Synode
absetzen Hess, sondern auch alle von ihm Geweihten entsetzte
und nochmals ordinierte. ' Diesem Ereignis aus einer nahe Her
genden gewaltthätigen Zeit standen viel ehrwürdigere Autoritäten
der älteren Kirche entgegen. Es konnte darauf hingewiesen wer-
den, dass selbst die geistlichen Handlungen eines Judas Ischarioth"
nach seinem Verrathe noch ihre Geltung behielten, aber auch der
heihge Papst Leo hatte verfügt, dass die von Afterbischöfen er-
theilten Priesterweihen bei deren Absetzung dennoch sollten beste-
hen bleiben. Der Papst Anastasius erkannte die Weihen des Ketzers
Acacius an, desgleichen Innoceutius die des Bonosus und das Ni-
cänische Konzil beraubte die Katharer, die in den Schoss der
Kirche zurückkehrten, nicht ihres geisthchen Grades. Nicht an-
ders ANTirde es mit den Ordinationen des auf unrechtmässige Weise
erhobenen Patriarchen Anatolius von Konstantinopel gehalten, soTvie
mit denen der Päpste Liberius^ und Vigilius, von denen nach der
herrschenden Ueberlieferung jener sich durch Ketzerei befleckte,
dieser durch die schändlichsten Ränke seinen Vorgänger Silverius
ins Elend brachte. Nach allen diesen gewichtigen Beispielen hef
das Verfahren Stephans IV und Sergius III der herrschenden Pi-axis
der alten Kirche durchaus zuwider und musste als eine unerhörte
Neuerung verworfen werden. '" Noch unerlaubter aber war es und
durch die Autorität der apostoHschen Kanones und Gregors I ver-
(1) Auxilii inf. et def. c. 4 p- 42 : hauu XII ganz ebenso wie Sergius
ut in pontiiicali libro legitur. (2) über seinen Torgänger Leo YIII und
Die Hinweisung auf Judas ist aus dem dessen Weihen nrtheilt und zwar un-
Schreiben des Papstes Anastasius an ter Bex-ufung auf Stephan IV (Mansi
den K. Anastasius c.T entlehnt: des- XYIII, 473, 474), allein abgesehen
selben Argumentes bedient sich auch davon, dass Leo streng genommen in
DOchLiudprand (antap. I c. 30). (3) der That ein Usurpator war, so wird
Dass Auxilius hinsichtlich der Ketze- doch der Papst Oktavian auch wohl
rei des Liberius sich im Irrthume be- schwerlich als kanonistische Autorität
findet, bemerkt Joh Morinus (a. a. 0. gelten können. Wiewohl Morinus (II,
p. 284), freilich aber wurde er hiebei 86) sich für die Wiederholung zwei-
durch die gewichtigsten Autoritäten felhafter Weihen erklärt , so gibt er
verführt ; vgl. Döllinger Papstfabeln S. doch zu, dass diese Frage in der äl-
106 — 120. (4) Morinus (a a. O.i teren Kirche eine sehr streitige Avar.
weist darauf hin. dass im J. 964 Jo-
24 II- I^iti Foriiiosiaiiische Streitfrage.
pöiit. dass Geistliche für denselben Grad, den sie schon einmal
empfangen, zum zweitenmale geweiht werden sollten. Es lag auf
der Hand, welche heillose Vei-^s-irrung der Giewissen daraus hervor-
gehen, wie viele Unschuldige davon betroffen werden mussten, wenn
man die Weilien des Formosus, folglich auch die Johanns IX, Be-
nedikts IV und anderer Päpste, sowie überhaupt ihre geistlichen
Amtshandlungen insgesamt für ungiltig erklären wollte. Der Erfolg
konnte nur eine allgemeine Verwüstung und Entheiligung gleich-
sam der italienischen Kirche sein.
Aus den bisher entwickelten Streitpunkten entsprangen noch
einige Fragen allgemeinerer Art, nämlich ob man verpflichtet sei,
den Vorgesetzten, insbesondere dem päpstlichen Stuhle selbst wider
Recht und Gewissen sklavischen Gehorsam zu zollen und endhch
bei wem die letzte Entscheidung zu suchen sei, wenn zum Aer-
gerniss aller Gläubigen die Nachfolger des Apostelfürsten unter
einander hadernd sich gegenseitig absetzen und ihre Schlüsse auf-
heben. Diese Fragen mussten wohl auftauchen, wenn man sah,
dass dieselben Bischöfe, die Formosus gewählt und anerkannt hat-
ten, ihn auf Geheiss Stephans VII absetzten, dann unter Johann IX
ihn feierlich wiederherstellten, um ihn schliesslich nach dem "\Mllen
Sergius III für einen ewig Verdammten zu erklären. Und diesel-
ben Päpste Stephan und Sergius, die ihrem Vorgänger ein verdam-
mungswerthes Verbrechen daraus machten, aus Ehrgeiz von einem
kleineren Bisthum zu dem römischen übergegangen zu sein, hatten
sich das gleiche Vergehen in einer viel unzweifelhafteren AVeise zu
Schulden kommen lassen, ob sie auch den Versuch machten, ' die-
sen Vorwurf diu'ch eine rechtliche Fiktion von sich abzulehnen.
Wenn Johann X, wie es scheint, die Verfügungen des Sergius auf-
recht erhielt,- so traf ihn der gleiche Vorwurf in noch erhöhtem
Masse, da er von Bologna nach Ravenna, von Ravenna nach Rom
übergesiedelt war. Solchen Päpsten gegenüber darf uns die frei-
{[) Die Angaben des Auxilius, wo- Invect. in ßoni. ist, wie der Heraus-
nach unter Formosus Stephan Bischof geber schon bemeikte, unter Johann X
von Anagni, Sergius von Cäre war, abgefasst , der sanctam Romanam et
halte ich für glaub-würdig. da sie nicht apostolicam ecclesiam nefariis ausibus
wohl erfunden sein können. Mit den usurpauit. Düret hat bei seiner Ke-
Weihen des Form fiel eben auch ihre kUmpfung Liudprands diese wichtige
eigene bischöfliche Weihe. (21010 Quelle übersehen.
IL Die Formosianisclie Streitfrage. 25
mutige Erklärung nicht Wunder nehmen , dass der blosse Besitz
des Stuhles Petri noch kein Anrecht auf einen himmlischen Thron
gebe, dass der rechte Nachfolger Petri auch Nachfolger seiner Tu-
genden sein müsse und dass man den unrechtmässigen Geboten
wölfischer Oberhirten auf die Gefahr der Exkommunikation hin den
Gehorsam weigern dihfe. Als einzig berechtigten Austrag aber
dieser unheilvollen Zwistigkeiteu schlugen die Verteidiger des For-
mosus die Berufung eines allgemeinen Konzils und zwar unter
Mitwirkung der Staatsgewalt vor,' denselben Ausweg mithin,
der sowohl im eilften als im fünfzehnten Jahrhundert allein geeig-
net war, die Kirche aus unheilbarer Spaltung zur Einheit zurück-
zuführen.
Welche von den beiden streitenden Parteien in dieser Sache
die höhere Gerechtigkeit für sich hatte, selbst wenn das Kirchen-
recht der andern einige Hinterthtiren offen liess, kann für uns nicht
dem geringsten Zweifel unterliegen und es bleibt ein eitles Bemü-
hen aus blinder Verehrung für den Stuhl Petri die Handlungs-
weise des Sergius, der ja übrigens ein thatkräftiger Manu gewesen
sein mag, oder gar das sinnlose Wüten Stephaus VII rechtfertigen
zu wollen.'^ Auch hat die Nachwelt im Sinne der unterdrückten
Partei entschieden, indem später Niemand dem vielgeprüften For-
mosus seinen Platz im Papstkataloge streitig machte. Noch im
Laufe des zehnten Jahrhunderts kamen jene alten Kirchengesetze,
die ihm keine Ruhe im Grabe gelassen, gegen die Versetzung von
Bischöfen, als eine lästige und unpraktische Schranke, hauptsächhch
(1) Inf. et Def. c. 28 (p. 50) : proinde nur gerechte Strenge anerkennen : non
necesse est, nt auctore deo congrege- secus ac ii laudantur, qui viris prin-
tur uniuersale concilium et ad instar cipibus aut cognatis atque etiam filiis
magni Constantini intersit regis prae- sontibus non pepercerunt sed de eo-
sentia et tunc istiusmodi scandalum rum criminibus iuxta lege? vindietam
sedabitur et ecclesiae pax instaurabi- snmpserunt (I). Hefele (Conciliengesch.
tur; vgl. e. 30. ; Deordinat. c.38 (40): IV, 552) folgert aus der Synode des
in sacro ordine, quo consecrati sumus, Sergius gegen die Formosianer, dass
permanentes praestolamur uniuersalis er nicht ,,so schlecht" gewesen sein
concilii aequissimum exameu ; In de- könne, wie Liudpraud ihn schildert,
fens. Steph. episc. c. 4, 8. (2) Sogar eine blosse Phrase aus seiner
Morinus, der Auxilius den Vorwurf Grabschrift (amat pastoraominacuncta
macht, dass ersieh paruni considerate simul) muss zu seiner Rechtfertigung
über die päpstliche Gewalt ausdrücke. dienen,
will an dem Todtengerichtc Stephans
26 II- J^iö Formosiauische Streitfrage.
wohl durch den Einfliiss Pseiidoisidors, ganz ansser Gebrauch. Die
Geschichtschreiber, die zuerst diese Ereignisse berührten, sind For-
mosus günstig gesinnt ' und das römische Volk bewahrte ihm eine
theiinehmende Erinnerung'.
(1) So die Ann. Fuld. S96, Liud- gere possumus etc.; Benedicti chron,
piand. ant. I c. 31: Quantae autem c. 29: Quanta et qualia intentio inter
esset auetoritatis quantaeque religio- Ronianos et Formosus papa modo ta-
nis papa Formosus fuerit, hinc colli- ceamus.
III.
DIE STßEITSCHEIFTEX FÜR FORMOSUS, AUXILIUS
UND BISCHOF STEPHAN VON NEAPEL.
Nachdem zu Anfang des zwölften Jahrhimderts bereits der
Chronist Sigebert von Gembloux zwei von den Streitschriften des
Aüxihus für den Papst Formosus gekannt und einige geschichtliche
Notizen daraus entnommen hatte/ blieben dieselben lange unbe-
achtet liegen und entgiengen sogar dem Spürsinne der Magdeburger
Centuriatoren, die sonst ohne Zweifel den wackeren Auxilius unter
die Zeugen der Wahrheit eingereiht haben wwden. Die erste
unmittelbare Kunde dieser Litteratur verdanken wir dem Kardinale
Cäsar Barouius: er verötfeutlichte, wie er es von PapjTius Masson
(1) Sigebert. de scriptor. ecclesiast.
c. 112: Auxilius scripsit dialogum sub
persona infensoris et defensoris diui-
nis et canonicis exemplis muniturn
contra intestinam discordiam Romanae
ecclesiae seil, de ordinationibus exor-
dinationibus et superordinationibus
Romanorum pontificum et ordinatorura
ab eis exordinationibus et superordi-
nationibus. Bethmann nannte in sei-
ner Ausgabe der Chronik Sigeberts
(Sc'.r. VI, 275) auch Auxilius de Fornio-
siana calamitate, (unter ■welchem Titel
er den Inf. et Def. versteht) unter
den Quellen für die J. 900,903, gleich-
wohl ist er mit Hirsch (De vita et
scriptis Sigiberti p. 76 — 79, 81) der
Ansicht (p. 344 n. 42), dass Sigebert
daneben für die J. 900 — 907 ex con-
tinuatione quadam gestorum pontifi-
cum \\ ahrscheinlich geschöpft habe.
Sig. hat aber vielmehr benutzt für 900
(Hie Formosus — repetiturum) In de-
fens. Form. I c 4, 6, für 902 (Hie —
persequitur) den app. und (Legitur —
fecit) I c. 10, für 903 (hie — praecepit.
lohannes — fecerat) den app., für 905
(hunc — inuasionem) I c. 1, für 907 (ad
Francos — haberenti I c. 1, wozu aus
dem app. die Bezeichnung des Sergius
als Bischofs kommt. Hiernach bleibt
ausser den Beiträgen , die Liudprand
geliefert, noch zum .T. 900 die Xotiz
über Marinus übrig, der vielleicht Inf.
et Def. c. 20, 32 zu Grunde liegen
mag. Wahrscheinlich also lag Sigebert
eine Handschrift vor, in der auf die
letztere Schrift ohne besonderen Titel
die andre in defens. Formosi p. folgte,
so dass er beide für ein Ganzes hal-
ten konnte. Aus Sig giengen diese
Nachrichten wieder in andere Quellen
über, wie Alberici chronic, a. 901, 903,
907 (ed.Leibnit. p. 239 246), Araalr.
Augerii bist. pont. Rom. (Eccard. corp,
bist. ir. 1710 — 13).
28 lii- I^i^ Streitschriften für P'orniosus.
erlialteii hatte, tiiiter dem Titel Acta Formosi papae den einleiten-
den Brief des Auxilins an Leo von Nola , die Ueberschrlften von
30 Kapiteln und die Kapitel 21) nnd 30 des Dialoges Infensor
et Defensor.' Der Priester Johannes Morinns entdeckte sodann
1641 auf einer Reise zu Toulouse sowohl jene Schrift "wie die nahe
verwandte de ordinationibus : später im J. 1655 gab er sie beide zum
erstenmale vollständig nach dem Codex eines lothringischen Klosters
heraus , der mit einer andern Absclirift Jacob Birmonds verglichen
worden war.' Mabillon fügte dieser Ausgabe im J. lob 5 eine von
ihm in einem Codex von Fecamp neuentdeckte Abhandlung über
denselben Gegenstand hinzu, ^ die er libellits super causa et negotio
Formosi papae betitelte und mutmasslich gleichfalls dem Priester
Auxilius zuschrieb. Hieran endlich schloss sich die von Jos. Bian-
chini 17 35 veröffentlichte Invectiva in Romam in etwas lückenhafter
Gestalt und ohne jede Angabe der handschriftlichen Grundlage.''
So weit waren unsere Kenntnisse von dieser Litteratur gediehen,
als Rosshirt auf neue Quellen für die Formosianische Streitfrage
in Bamberger Handschriften hinwies, deren Inhalt den Anlass zu
gegenwärtiger Untersuchung gegeben hat.
Indem wir zur näheren Prüfung dieses Inhaltes unter Berück-
sichtigung des schon früher bekannten Materials übergehen, haben
wir zu unterscheiden zwischen den dem Eugenius Vulgarius beige-
legten Schriften, die in zweiter Reihe zu betrachten sind, und drei
andern ohne Angrabe eines Verfassers, von denen so^rar nur die
(l) Annales ecclesiastici (Roniae x\lle 4 Streitschriften findet man jetzt
1607) XII, 957 fi". ; ed. Mansi XV, in Einem Bande vereinigt bei Migne
485. (2) loann. Morinus patrologiae cursus completus t.CXXIX,
commentar. de sacris eccl. ordina- 823 — 838, 1053 — 11 12. Der Leidener
tionib. ed. Paris. 1655 p. 348 s(i., Codex Vossianus Q. 54 saec. XI ent-
Antv-erp. 1695 p. 282 309. (3) hält, wie zuerst Portz l<^35 bemerkte
Analecta vctera t. IV, 610—624, ed. (Archiv VII, S71, VIII, .30), nach ge-
ll Paris 1723 p. 28 — 31, worauf aus fälliger Mittheilung des Hrn. IHblio-
Morinus die beiden Schriften des Au- thekars Dr. du Ilieu f. 113 — 118 ohne
xilius folgen, p 32 — 52. Die Ausgabe üeberschrift den von Mabillon edicr-
von Morinus ist auch in der Biblioth. ten Dialog Petis a me responderi etc.,
patrum Lugdunens. t. XVII wiederholt. f. 118 — 136 den Inf. et Def. ohne
(4) Anastasii Pibliothec de vitis Ro- üeberschrift und ohne den Brief an
man pontif. , Romae 1735, t. IV p. Leo sofort mit cap. 1 beginnend und
LXX — LXXIV: nähere Erläuterungen wie bei Morinus mit accipere non
sollten vielleicht im fünften Bande potuerunt schliessend.
nachfolgen, der nicht erschienen ist.
in. Die Streitscliriften für Formosns. 29
zweite einen Titel fülirt. Unzweifelhaft sind diese drei namenlosen
Schriften gleiches Ursprunges : hinsichtlich der beiden ersten erhellt
dies schon daraus , dass in der zweiten ausdrücklich auf die erste
Bezug genommen wird,' in allen dreien, zumal aber in der zweiten
und dritten kehren ferner grossentheils dieselben Citate in derselben
Fassung wieder." Noch entscheidender endUch ist der Umstand,
dass ausser manchen einzelnen Wendungen längere Ausführungen
sich an allen drei Orten wörtlich wiederholen, doch zugleich in der
Weise umgestellt und in einen andern Zusammenhang eingefügt,
wie wir dies nur dem Verfasser selbst, nicht einem Abschreiber zu-
trauen können.^ Hiebei ist sogleich hinzuzufügen , dass alles, was
Avir von den drei Abhandlungen unseres Codex bemerkt haben,
seine volle Anwendung auch auf den Dialog Infensor et Defensor
findet, wie man ja von jeher diesen mit der Schrift De ordinatio-
nibus in engste Verbindung gebracht hat/
Von den soeben zusammengestellten vier Werken beziehen
sich drei ausschhesshch auf die AVeihen des Papstes Formosus,
das vierte verteidigt zwar zunächst die Rechtmässigkeit des gleich-
zeitigen Bischofs Stephan von Neapel, dessen Fall ein ganz ähn-
licher war, daneben aber nimmt es sich ebenfalls jener AVeihen an.
Der Name des gemeinsamen Verfassers , den unsere Handschrift
verschweigt, ergibt sich aus einem dem Inf. et Def. als Vorrede
vorangeschickten Briefe, in welchem der Priester Auxilius dem
Bischöfe Leo von Nola entgegnet, dass er auf seine Aufforderung
sich der Verteidigung der Formosianischen Weihen wider die An-
fechtungen der Gegner unterziehen wolle. Derselbe Auxilius er-
(1) In defens. Stephani episc. c. 6. et def. c. 5 longe incomparabiliter me-
(2) Besonders auffällig ist dieser Zu- lius, c. 18 longe incomparabiliter aliud
sammenhang zwischen der Schrift in mit in def. F. 1 c. 8 u. s. w, (4)
defens. Stcph. episc. und der de or- Bei Morinus folgt in dem inf. et def.
dinat., wie aus den von mir gegebenen am Schlüsse von c. 32 ein Anhang
Nachweisungen hervorgeht, jene hat Interrogatio super his qui primo per
auch nicht ein einziges selbständiges uim etc. , von dem der Herausgeber
Citat. Auf derartige Uebereinstini- nicht bemerkt hat, dass es ein beson-
mungen habe ich auch sonst aufmerk- deres Stück au'^macht und von ihm
sam gemacht. (3) Solche Parallel- selbst bereits vollständiger als Prae-
stellen finden sich in defens Formosi fatiuncula der ganzen Schrift voraus-
1 c. 8. 9, 12, II 0. 8, 9, 11, woselbst geschickt worden war. Derselbe Auf-
sie angegeben sind. Vgl. ferner de satz aber, etwas umgearbeitet, findet
ord. c. 27 : His ita de compendio prae- sich in unserem Codex als c. 39 von
libatis mit in def. Form. I c. 5, inf de ordin.
30
lil. Auxilius.
scheint in den Ausgaben als ^'el•fasser der Schrift De ordinat.,
welche er vielleicht dem Bischof von Nola sogar zugleich mit jener
andern übersandte/ doch bleibt es allerdings zweifelhaft, ob sein
Name hier in den Handschriften'^ genannt wird oder nur auf Ver-
mutung der Herausgeber beruht. Wenn nun auch der Brief an den
Bischof von Nola schon zum Erweise genügt, so vermag er freilich
den Argwohn nicht ganz niederzuschlagen, dass der Name Auxilius
nur ein gemachter und erborgter sei.^ Diese Annahme würde dann
gänzlich ausgeschlossen sein, wenn wir in einem Priester Auxihus
zu Monte Cassino, der eine Auslegung zur Genesis verfasste, den
unsrigen wiederfinden dürften. Hiedurch erhielten wir zugleich
Aufschluss über den Ort, wo er sein Leben geendet hat.
Wie der Name ein unsicherer bleibt, so sind es gi'össtentheils
nicht minder die weiteren Lebensverhältnisse unseres Autors. Dass
er nicht aus ItaHen stammte, sondern aus der Ferne nach Rom ge-
pilgert war,^ um dort durch Formosus, also zwischen 891 und 896,
die Priesterweihe zu empfangen, sagt er mehrmals ausdrücklich,
und hebt mit Nachdruck die Unbilligkeit hervor, die darin lag,
dass auch die Fremden ihrer Weihen beraubt werden sollten , da
(1) In dem Briefe an Leo heisst
es: Xihilominus aiitem cogis nie obiec-
tionibus, quas aduersus eunidem For-
mosum papam eiusque ordinationes
quidam obiiciunt dialojifico schcmate
breuitcr respondere. Misi quod iam in
opuscnlo eiusmodi altercationis cau-
satus sum. Attamen quia de nna auiü
materia diuersae conliciuntur species,
quae diuersis hominum uoluntatibus
placeant . . faciam quod hortaris. Da
in der Handschrift des Morinus De
ordin. als erstes Buch vovangiong-, so
kann es um so mehr die in dieser
Vorrede erwähnte frühere Schrift sein,
als dieselbe offenbar nicht, wie die
neue , in dialogischer Form abg-efasst
war. (2) Die beiden Bamberger
Handschriften nennen wenigstens kei-
nen Namen. (3) Mabillon (vet.
anal. p. 3'2i fügt zweifelnd hinzu: Ac-
tum an verum nomen. Ang. Mai be-
nutzte die ungedr. lat. Glossen eines
Auxilius presbyter saec. IX (Spicileg.
Rom. IX app. V. 19. 24, 43, 5ßl, der-
selbe erwähnt in einem Kataloge von
Monte Cassino handschriftlich Auxilii
presbyteri quaestiones (eb. V, p. XXl,
222 1. Das nämliche Werk kannte
schon Mabillon (aunal. ord. S. Bened.
III. 325) als quaest. in Genesim in 137
Kapiteln mit den Anfangsworten : Inc.
Prologus Auxilii presbyteri. Omnis di-
uina scriptura bipertita est etc. In
dem Xecrol. Casinense findet sich zu
VIII Kai. Febr. Auxiliiis diaconus et
monachus. (4) In def Form. p.
I c. 3, 9, 11, II c. 8: Inf et Def. c. 1:
mihi autem, qui de longinquis torra-
rum spatiis ad apostolorum limina pro-
fectus sum et sacram ordinationem . .
magis ab apostolo Petro quam ab eins
uicario suscepi ; c. 20 : Formosus , ut
dixi, non ad me, id est ad ordinatio-
nem quam fecit, sed ad eos pertinet,
qui eum elegerunt ; c. 31: Inf... cum
sis homo exterae gentis et apud nos
humanae uitae subsidiis indigeas, wo-
rauf er sich als Priester bezeichnet.
III. Auxilius. 31
sie doch den von ganz Rom anerkannten Papst notlnvendig für
den rechtmässigen halten mussten. Zur Zeit der Wahl dieses
Papstes aber scheint er sich noch nicht in Rom befunden zu haben.'
Aus jenem Umstände hat man schon früher fränkische Abkunft
gefolgert: eine Mutmassiing, die jetzt durch die Anführung eines
deutschen Wortes nicht wenig verstärkt wird."- Jedenfalls muss
aber xluxihus als Priester ItaHen zu seiner zweiten Heimat erkoren
haben, die genauen Angaben über die römischen Vorgänge lassen
auf einen Aufenthalt in der Xähe Roms schliessen, wie auch die
ihm geläufige Bezeichnung als Franken für alle dem fränkischen
Reiche vormals einverleibten Italiener dem unteritalischen Sprach-
gebrauche entspricht.^ Auf Neapel als Wohnort weist ferner der
persönliche Antheil und die nähere Bekanntschaft, die Auxilius mit
dem Bischöfe Stephan von Neapel verband, die zweimalige Er-
wähnung dieser Stadt an Orten, wo dies eben nicht nöthig gewe-
sen wäre, die Berufung auf das Zeugnis eines Neapohtanischen
Archidiakonus '' und die Freundschaft mit dem benachbarten Bischöfe
von Nola. Auf Beziehungen zum griechischen Reiche, dem Neapel
damals dem Namen nach angehörte, deutet die Anführung einer
Thatsache aus der Regierung des Kaisers Basihus.^ Eben dies
Verhältnis zu Byzanz gewährte der Stadt Neapel Rom gegenüber,
dem es sich ohnehin an Glanz und Reichthum beinahe gleich dünkte.'^
eine freiere Stellung, die bisweilen eine offen feindliche wurde, wie
(1) In dem inf. et def. c. 26 bezieht pene Italiae praesules), II c. 1, append.
er sich für die Weihe des Form, auf (rex Francorum für Lambert); Schrei-
die, qui praesentcs fuerunt. (2) ben an Leo v. Nola: mirificae soler-
SchonMorinus (p. 2S2) bemerkt : Fran- tiae Francos, Vgl. mit diesen Stellen
cum fuisse vix dubitari potest, Köpke die von mir lOstfränk. Gesch. II, IS
(de Tita Liudpr. p. 76) nennt ihn irr- A 46j aus d- n unteritalischen Chro-
thümlich Xolanus, v. Döllinger (Papst- nisten gesammelten, in denen überall
fabeln S. 120) dgl. einen römischen die SpoletinerFranken heisscn (s.auch
Presbyter. An der entscheidenden eb. S. 253 A. 59) i4) In def. Form.
Stelle in defens. Foi-m. II c. 8 wird I c. 1, 4- (5) De ordinat c. 39;
eine Wendel iwindile ahd.) oder Garn- vgl auch die Beziehung auf Konstan-
TN-inde erwähnt. Statt des anlautenden tinopel in def. Form. I c. S. (6)
im steht in der Handschr. auch sonst Tita S. Athanasii c. 1 iMuratori scr.
ein blosses u. z. B. in den Xamen rer. Ital. 11", 1052^: Xeapolis . . ita
Walpert, Waifar. (3) In def. praepotens et amoena est in structurae
Form. p. I c. 1.4, S. 11 (vgl. mit dieser seil, munitionibus, situ suburbano et
Gegenüberstellung Eomanae ecclesiae christicolarum interius degentinm reli-
— Francorum inf. et def. c. 29: non gione, ut in Hesperia post Romanam
solum Romuleac ciuitatis sed omnes urbem nulli reperiatur esse inferior.
32 ^^^- Auxilius.
denn namentlich die Neapolitanischen Heermeister trotz aller päpst-
lichen Abmahnungen Tvdederholt Bündnisse mit den Saracenen
schlössen. Hier also mochte Auxilius am sichersten seine Ansich-
ten und sein Recht auch gegen den heihgen Vater mit Freimut
und Unabhängigkeit verfechten, ^Yährend die reichgesegnete Stadt,
der gepriesene Sitz der ]\Eldthätigkeit und erbarmenden Liebe ' dem
nordischen Fremdhng gern eine gasthche Zelle und geistliches Brot
gewährte.
Fragen wir ferner nach dem Zeitjiunkte der Abfassung unserer
Schriften, um darnach die Lebenszeit des Autors zu ermessen, so
steht zunächst im Allgemeinen fest, dass er in ihnen allen gegen
die Beschlüsse der von Sergius HI berufenen Synode kämpft, der
er selbst seine Mitwirkung^ trotz der päpsthchen Ladung versagt
hatte. Wann diese Synode zusammentrat, ist leider anderweitig
nirgend überliefert. In der ersten und zweiten Streitschrift unseres
Codex wird Sergius als regierender Papst ausdrückUch genannt,
ja z. Th. angeredet,^ noch deuthcher aber heisst es in den im An-
hange der ersten folgenden geschichthchen Bemerkungen über die
Päpste, dass damals seit Johann VIII, d. h. seit SS2, 26 Jahre
vei*flossen seien. Hieraus folgt, dass die Abhandlung In defens.
Formosi im J. 908 verfasst sein muss. Unmittelbar au dieselbe
schliesst sich die Verteidigung Stephans, die wir schon deshalb
nicht viel später setzen düifen, weil dieser Bischof von Neapel,
dessen Tod unlängst erfolgt sein soll, bereits vor dem J. 907 starb.'
Von den beiden andern schon länger bekannten Schriften des Auxi-
lius nennt die eine in ihrer erweiterten Gestalt die Kaiser Leo
und Alexander als lebende Personen" und fällt mithin vor 912, beide
(1) Ib. C.5 (p. 1054:1: in qua etiam uocem lupi cucurrit ouis, et ego ad
indigenae et inquilini non circumoTin- synodum illam occurreve debui. (3)
do domos in peregrinonim habitu sti- In defens. Form I c. 3 u. a a. 0., In
pem publice expetunt, sed loco, quo defens. Steph c. 4 (4l Ib c. 1
commorantur, omnia necessaria. quae Dass Stephan v(ir 907 starb, geht aus
desiderant aninio, abundantissime per- einer Urkunde seines Nachfolgers Athu-
cipiunt; C.6: ciuitas haec ciuitas lui- uasius III aus diesem Jahre hervor,
sericordiae et pietatis est, hinc inde welche Ughelli (Italia sacra VI, 124
uallata omni bonitate. (2i Inf. — 126) fälschlich unter das J. 937 stellt,
et Def. c, 12 (p. 45): Inf. Apostolicus vgl über die richtige Zeitbestimmung
pontifex uocauit te ad synodum, tu Aless di Meo annali del regno di Xa-
uero iussionem cius contemnens occur- poli V. 130 — 133. (5) C. 39. In
rere noluisti. Def. Si aliquando ad der Zeitbestimmujig folge ich Krug
III. Aiixilius. 33
2:eben überdies ' den seit den ersten AYeilien, d. h. seit der Thron-
besteigung des Papstes Formosus vei-flossenen Zeiti-anm auf obnge-
tabr zwanzig Jaln'e an , wodurch wir auf das Jahr 9 1 1 geführt
werden, oder, wenn wir es nur mit einer runden Summe zu thun
haben, auch wohl auf eines der vorhergehenden. Der Bischof Leo
von Xola gewährt uns, im übrigen völhg unbekannt, keinen An-
haltepunkt füi' die Zeitrechnung.
Noch eine andere Erwägung leitet darauf hin, alle \ier Streit-
schriften des Auxihus ihrem Ursprünge nach nahe zusammen zu
rücken. Dieselben sind nämlich sämtlich, wie aus gelegentlichen
Andeutungen sich ergibt, Ei-wiederungen auf die Angriöe eines ab-
sichtlich ungenannten litterarischen Gegners." Wir erfahren, dass
dieser wie Auxihus ursprünglich ein Vorkämpfer der Formosianer
war und ihre Sache in zwei Schriften verteidigte, von denen die
eine in Apulien, die andere geraume Zeit nachher in Xeapel ver-
fasst -vMU'de, später aber trat er zur Partei des Sergius über, der
ihn eidlich verpflichtete,^ nunmehr mit allen Kräften seine früheren
Genossen zu bekämpfen. Seinen Abfall zu beschönigen , erklärte
er jetzt lügnerischer Weise sein früheres Auftreten für erzwungen.
Nach einer vielleicht später hinzugefügten Stelle überlebte Auxilius
diesen seinen Widersacher.^
Sehen wir uns die Persönlichkeit unseres Autors näher an, so
ist vor allem seine kühne und unabhängige Gesinnuug rühmend
hervorzuheben, die ihn bei aller Ehrfurcht vor der Heiligkeit des
päpstlichen Stuhles oder vielmehr gerade wegen dieser Ehrfurcht
(Chronologie der Byzantier S, 9, |2) Dass er seinen Xamen nicht nen-
92 1 nen wolle, sagt Auxilius In def. Form.
(1) De ordinal, c 2S: Qua de re, II c. S, De ordin. c. 43 gegen Ende,
qui praefatam Ordinationen! falsam et (3) Inf. et Def. c. 32 : Inf. Calcata re-
inanem esse uel fuisse confingunt . . uerentia . . nie periurinm incurrere as-
quid aliud quam Italie regiones longe seris in eo, quod iureiurando spopondi,
lateque ecce iam circiter uiginti annos ut seeundum meum posse ordinationem,
absqiie christiana religione uixisse quam Formosus fecit, subuertam. . .
garriunt; Inf. et Def. c. 14 : sub huius- Def... iam non inuitus, sed quibus-
cemodi occasione cogitis me negare dam placere desiderans iurasti , ut
sacerdotium , quod ecce iam circiter eamdem ordinationem seeundum tuum
uiginti annos per totam Ausoniam posse subuertas. Auf diese Vcrpflich-
domini saluatoris regit ecclesiam. Diese tung bezieht sich auch c. 11 und De
gleichlautende Zeitbestimmung bestä- ordin. 30, 31. (4) De ordinat,
tigt unsere obige Ansicht über die c. 43 am Schlüsse, vgl. am Anfange,
Zusammengehörigkeit beider Schriften. wo von seinen Schriften die Eede ist
Auxilius und Vulgarius. ;^
34
III. Auxiliiis.
(lennocli den lierbsten Tadel {lepreii seine unwürdigen Inliaber und
iln-e Verkelirtlieiten ansspreclien lässt. In diesem Geiste wagte er
es trotz der päpstlichen Exkommunikation Messe zu lesen,' weil er
die ihm reclitmässig ertlieilte Priesterweihe für unvertilgbar hielt
und erwartete Erlösung der Kirche aus den sie zerrüttenden Wirren
nur von dem Himmel und einem allgemeinen Konzile, nicht von
den Nachfolgern Petri. Die Schriften des Auxilius empfehlen sich
ferner durch ihre im Ganzen klare und reine Sprache, durch Leben-
digkeit und rednerischen Schwung der Darstellung, obwohl andrer-
seits, wie er selbst eingesteht, ihre Breite und vielfache Wieder-
holungen ermüden. -
Von klassischen Anklängen finden sich fast nur ein paar Ci-
tate aus Vergil,^ dagegen ist der Verfasser in der Bibel wohl-
belesen.'' Er kennt aus verschiedenen ihrer Schriften die wich-
tigsten Väter der lateinischen Kirche,'^ zumal Augustinus, Hieronymus,
Gregor den Grossen, Isidor, Oi)tatus von Mila, ferner Hilarius von
Poitiers, Sulpicius Severus, Prosper von Aquitanien und Gregor
von Nazianz. Für die Kirchengeschichte ^ lagen ihm Cassiodors
(1) Inf. etücf. c. 14: Inf. Quomodo
paruipendens apostolicam excommuni-
cationem celebrare inis.sarum solemnia
praesumpsisti? Def. lila equidem cx-
communicatio, quae ad sacrilcgimn
comniittendiim pertinet, pro niliilo du-
cenda est et nullatcniis obseiuanda.
Auch die bist, literaire de France (VI,
122 — 127) rühmt an ihm, dass er
avec beaucoup de liberte rede. (2)
Ib. c. 15: Inf. Hanc apostoli senten-
tiam ecce iam bis obiiccrc non uitasti.
Def. Si quando necessitas incumbit,
non dico bis aut ter, sed etiam cen-
ties unum idemque testimonimn sini-
stris argumentationibus fidentcr oppo-
nam nee immerito ; agonista enim
contra diuersa inimicorum iacula uno
utitar clypeo. (3) Er citiert am
Schlüsse von de ordin. Aon. XI, 104,
in dem Inf. et Def. c. 30 Aen. III, 41,
42. (4) Die Abweichungen von
der Yulgata weisen hie und da auf
ältere Uebersetzungcn der Hibol hin,
scheinen aber doch vorwiegend nur
durch üngenauigkeit veranlagst. (5)
Von Augustin werden benutzt: Schrei-
ben au den Bisch. Auxilius, de natura
boni contra Manichaeos , de baptismo
contra Donatistas, de correptione et
gratia, contra litteras Petiliani, contra
Parmenianum donatistam und Sermo
in festivit. S. Laurentii; von Hiero-
nymus dialog. advers. Luciferiano.s,
opist. ad Damasum , commentarii in
Matthaeum ; von Gregor einige Schrei-
ben des Ilegistrum und Homilien, von
Isidor Synonyma und sententiar., von
Optatus de schismate Donatistarum,
von Hilarius contra Constantium im-
peratorem . von Sulpicius eine Stelle
aus der Y. b. Martini, von I'rosper
ein Distichon aus den Sentenzen, von
Gregor von Nazianz sein Leben und
Homilien. (6) Auxilius schöpfte
nicht, wie Morinus (p. 2SGl am Rande
seiner Ausgabe bemerkt für c. 2, 3 de
ord. aus der Kirchengesch. des Sokra-
tes unmittelbar, sondern nur mittelbar
durch Cassiodor. Daher ist auch die
Anführung des Eusebius entlehnt. Von
dem über pontificalis kannte er die
III. Auxilius 35
liistoria tripartita und die römischen Papstleben vor, sowie die
Akten des h. Genesins; auch ans der Chronographie des Theophanes
wird eine Stelle angeführt. Für das Kirchenrecht bezieht er sieh
theils auf die echten Konzilienakten und Dekretalen nach der Dio-
nysischen Sammlung, theils und hauptsächlich aber auf Pseudoisidor.
Besonders die letzteren, z. Th. aber auch die andern Citate, z. B.
die Bibelsprüche, zeichnen sich durch grosse Ungenauigkeit in der
AA'iedergabe des Wortlautes aus, als ob sie nur auf dem Gedächtnis
beruhten, einmal findet sich sogar ein ganz fremdartiger Zusatz.'
Ob Auxilius mit der griechischen Sprache vertraut war, ist nicht
klar zu ersehen.
Von den vier Schriften unseres Autors wird als die inter-
essanteste ohne Zweifel die erste von uns neu herausgegebene gel-
ten müssen , weil sie am meisten geschichthche Thatsachen enthält
und den persönlichen Antheil des Verfassers am lebendigsten her-
vorti'eten lässt. Ganz arm an histoiischer Ausbeute ist die Schrift
über die Weihen , die , fast ganz aus Beweisstücken zusammenge-
setzt, nur in ihrer jetzt mitgetheilten weiteren Redaktion, die einer
etwas späteren Bearbeitung anzugehören scheint, einige Aufklärung
bietet. Weit persönhcher in seiner Haltung und darum ergiebiger
ist hingegen der in Form eines Zwiegespräches verfasste Infensor
et Defensor, durch den Auxihus die bischöfliche Würde des ihm be-
freundeten Leo von Xola in Schutz nimmt.'-
Xäheres Eingehen erheischt noch die Verteidigung des Bi-
schofs Stephan von Neapel, die uns eine Eeihe neuer That-
sachen lehrt. Wenn dieser Schrift ein zustimmendes Schreiben
von zwei Geistlichen aus Benevent, einer durch ihre gelehrten
Männer ausgezeichneten Stadt, ^ angehängt ist, so glaubte Ross-
V. Symmachi, Liberii, Stephani lY. in dem inf. et def. c. 31 angef. Stelle
Ueber Theophanes s. die Beschreibung des Pseudo-Calixtus, dass sie sich nicht
der Handschrift. DieUebersetzung des vorfinde, aber mit Unrecht, s. Calixt.
Auxilius stimmt zwar ziemlich gut mit ep. c. 3, 16 p. 136, 140. beide Stellen
dem griechischen Urtexte, keineswegs freilich überaus ungenau citiert. (2)
aber mit der lat. Version des Anasta- Schreiben an Leo (p. 40 ed. Mabillon) :
sius überein und ist also von dieser Missa legatione asseris te uiolentas
unabhängig. pati oppressiones, ut episcopale sacer-
(l) In def. Form. I c.5 zu Pseudo- dotium quod olim a papa Formoso
fabian vgl. Decr. Damasi c. 19 p. 505. suscepisti, quasi nihil sit, irritura fa-
Morinus (p. 307) bemerkte zu einer cias. (3) Ib.: Qua ex causa fa-
3*
36
111. Bischof Stophan von Nen])ol.
hirt ' in einem von beiden, Rodelgrim, den Namen des ungenannten
Autors der naclifolgenden Sammlung entdeckt zu haben, auf Avelcbe
dieser Brief doch gar keinen Bezug hat: icli kann darin nur ein Gut-
achten sachverständiger Freunde finden, welches Auxilius zur Stütze
seiner Auffassung eingeholt hat. Dass dasselbe aber, wie die Ueber-
schrift lehrt, nach Neapel geschickt AAiirde, verstärkt unsere oben
ausgeführten Gründe für diesen Ort als Wohnsitz des AuxiUus.
Stephan ist bekannt als jüngerer Solin des Ileermeisters Ser-
gius von Neapel und seiner Gemahlin Drosa und als Bruder des h.
Athanasius.' Der Gastalde Landolf von Sessola, Sergius Schwieger-
sohn , bei dem er sich nachmals auflüelt , war mithin sein Schwa-
ger.^ Die gelelirte Bildung, welche an Sergius selbst, an seinem
dem Laienstande angeliörigen Sohne Gregor und an Athanasius
gerühmt wird,"* empfieng sicherlich aucli Stephan: die griechische
teris te . . Bencucntauac ciiütatis neri-
tos consuluissc uiros eorumque con-
sulta apud tc scripta retinere; Chron.
Salernit. c. 122 (Scr JII, 534): triginta
duübus philosüHs illo in tempore (sc.
Lodoguici 11) Eenciientum liabuisse
perhibetur, angef. von (iiesebrecht iDe
litter. studiis ap. Italos p. 15). Das
Kloster des h. Modestus zu B. , dem
Eüdelgrim angehörte, bestand schon
im 8. Jahrh., s. Leonis chronic. Casi-
nens. 1. I c. 9 (Scr. VII, 587).
(1) Kirchenrechtl. Quellen S. l*^, 27.
(2) Auxilius erwähnt nur die Her-
kunft Stephans aus Neapel (c. 2).
In der Y. S. Athanasii c. 8 heisst es
von (li;u Kindern des Sergius: duo
uero episcopalc sortiuntur ministerium,
c. 25 : uir sanctus . . Surrentuin deue-
nit. Quadam uero die dum iu cadem
nrbo cum Stephano episcopo fratre
suo residevet etc. iMuratori scr. rer.
Ital. ir, 1055, 1063). In einer Urk.
vom J. 907 erwähnt der Konsul (xre-
gor einen Bcschluss, den er una cum
dompno Stephano sanctissimo episcopo
patruo nostro ausgefühi't (Ughelli lt.
Sacra VI, 125). In der Inventio S.
Sossii (Acta sct. Sept. VI, 879) sagt
St. : domnus Athanasius episcopus
sanctae memoriae germanus meus. (3)
Auxilius IC. 1) nennt Landolf einen
cognatus (cognato it.) Stephaus. Dies
bestätigt Erchempert c. 27 : Sergius
mag. mil. . . misit duos liboros suos . .
et I^andulfum generum suum Suessu-
lanum ; c. 23: (Landolfus) annitente
sibi Sergio mag. mil., quia socer erat
illius, nunc usque retinct eam isc. Sues-
sulam.) (4) Schon Äthan. Vor-
gänger Johann schrieb so scliön, dass
er ab omnibus lohannes Scriba noca-
retur und Codices uero manu propria
ntiles et plures descripsit (loh. Diac.
chron. episc. Ncapol., Acta sct Apr. I,
32, 33). Von Sergius sagt die V. S.
Äthan, c. 7: literis tam Graecis quam
Latinis fauorabiliter eruditus est, so
dass er geläufig aus einer Sprache in
die andere übersetzte, von Gregor c. 8 :
in Graeca Latinaque lingua j)rritissi-
mus, von Äthan, c. 9: proficieutciu
quotidie in. .literarum eruditione, c.l2 :
Granimaticam prius in pueritia et post
in pontificatus honore perfectissime
didicit; diuini uero dogmatis peritia ifa
erat instructus, ut in Latino nulli foret
secundus ; Toli'nn. Diac. cliron. episc.
Neap. c. 2: ordinauit auteiii lectoruni
et cantorum scholas , nonnullos insti-
tuit grammatica imbucndos, alio;> colli-
gauit ad scribendi officium; c. 5 in
die biscliöfliclic Biblioth. stiftete er tres
Flauii lo.sephi Codices (Muratori scr.
ir, 10 IG, 1047, n).">ö 10:^7).
III. Bischof Stephan von Neapel. g7
und hiteiuisehe Sprache waren in Xeapel neben einander im Ge-
brauche und mussten daher der dortigen GeistKchkeit gleich geläufig
sein.' Als Bischof von Sorrent wird .Stephan um S71 genannt
zu der Zeit, da Athanasius aus seinem Bischofssitze durch die Härte
seines Bruders Sergius vertrieben , bei ihm eine Zuflucht fand."
Seine eigene Vertreibung aus SoiTent, deren Gründe unbekannt
sind , mag in eines der nächsten Jahre fallen : Zeugnis davon gibt
auch ein Schreiben Johanns VIII vom 18. Dez. S76 an den Her-
zog Waifar von Salerno, welches die Sendung des Verbannten nach
Rom fordert und Befremden darüber äussert, dass dieselbe noch
nicht erfolgt sei.^ Durch die Saraceneu aus Sessola verjagt,'' ge-
langt Stephan schon unter der Regierung seines Xefien Athanasius U
d. h. nicht vor Ende des Jahres 87 7 wieder nach Neapel, doch
nur um abermals seinen alten Widersachern weichen zu müssen.
Der Besuch Johanns VIII im uuteren Italien, auf dem Ende 879
oder Anfang SSO das Zusammentreflen mit Stephan erfolgte, ist
durch die bei dieser Gelegenheit verfügte Theilung des kapuanischen
Bisthums auch sonst bekannt."" Als Bischof von Neapel endhch, dessen
Identität mit dem gleichnamigen Bischöfe von Sorrent bisher ver-
borgen war, erscheint Stephau sonst nur bei der unter seiner Mit-
wirkung statthabenden Uebertragung der Gebeine des h. Severin
von Lucullano nach Neapel am 13. Oktober 902, da man bei An-
näherung des muhammedanischen Fürsten Ibrahim jene Feste zu
zerstören beschloss.^ Ueber die von Auxihus erwähnten Kämpfe
(1) Y. S. Äthan, c. 5: laici simul bimus. At uero si ad nos indifferenter
cum clericis assidue Graece Latineque fuerit destinatus, tunc magna et solita
commnri prece psallunt deo, c. 20: deuotionis tuae recognoscemus indicia
Graeca Latinaque pars sacerdotalis ; et pure profecto circa pontificium no-
Transl. S. Äthan, c. 7 : utriusque lin- strum dilectionis tuae sole clarius pate-
guarum . . suaui modulatione (ib. 1054, bunt insignia. (4) Die Zerstö-
1061. 106S). (2) Y. Äthan, c. 25, rung dieser Stadt erwähnt Erchempert
loh. Diac. chron. Xeapol. c. 9: Atha- c. 4S (Scr. III, 2561, doch bleibt der
nasius episcopus . . illico Surrento Zeitpunkt unklar. (5) S. die
egressus, wohin ihn nach cS Ludwig Zeugnisse bei Jaffe reg. pontific. p.
II hatte führen lassen (ib. 1046. 1063). 2S4— S5. (6) loh. Diaconi transl.
(3) Mansi XYTI, 25 (J. 2303i: Epi- S. Seuerini (Acta sct. lanuar. t. 1,1100,
scopum intereu Surrentinum siue per Muratori scr. rer. It. I', 271) c. 3: Gre-
terram siue per mare profectum, quia gorius itaque consul Xeapolilanus . .
iam minus recepimus, haud parura multa super castello Luculli cogitans
moleste tulimus : et nisi ocius mitta- et super eins incolis multa iniit con-
tur, molestius non immerito sustine- silia cum Stephano episcopo et ceteris
38
IIT. Bisdiof Stephan von Neapel
der Neapolitaner und Kapuaner zu Anfang des zelinteu .lalirliunderts
findeu sich auch anderweitige Andeutungen,' wiewohl im übrigen die
neapolitanische Geschichte dieses Zeitraumes in das tiefste Dunkel
gehüllt ist,- in welches auch aus dieser Quelle nur einige schwache
Lichtstralen fallen.
potentibus etc., vgl, Ubiigens Mich.
Amari (Storia dei musulmani di Sici-
lia ir, 90 flg.), wo die richtige Zoit-
bestimrrmng, die auch schon Meo (an-
iiali di Xiipoli lY, 330) gefunden hatte,
während andre, z. R. Uglielli dies Er-
eignis viel zu spät setzen. Hierauf
bezieht sich auch die Notiz einer
Bamberger (ital.) Handschr. (Scr. III,
548 n. 53), welche Amari (a. a. 0. S.
84 A. 1) für einen Auszug aus der
Transl. 8. Sever. hält, eigenthünilich
ist aber jedenfalls die Zeitangabe :
Anno igitur ab incarn. dorn, nongen-
tesimo secundo ind. V. III Id. üct.
regnantibus Leone et Alexandro au-
gustis residcntcquo quarto Benedicto
Bomano pontifice. Tartlienopense duce
Grcgorio et Stephano tercio episcopo
etc.
( I ) Schon 896 kämpften sie mit ein-
ander, quoniam crebro inter eos lolium
pullulat, 905 vi'urden die Kapuaner
von den Neapolitanern gesclilageu
(Chronica S. Bened.. Scr. III,' 205, 206).
(2) Der gefälschte Ubald hat daher
Aveislicli zwischen den J. S86 und 91(>
eine Lücke.
IV.
EUGEXIÜS VULGARIUS.
Die beiden letzten Sti-eitschriften unseres Codex, von denen
nur die eine bisher nngedruckt war, lassen uns über ihren Urheber
nicht im Zweifel, denn er wird sogleich in der Ueberschrift beider
Eugenius Vulgarius genannt. In der zweiten dialogischen, die der
Vorrede nach auf den Wunsch eines Diakonus Petrus unternommen
wurde, spricht der Verfasser davon , dass er über diesen Gegen-
stand schon mehrfach gehandelt habe, ' womit zum Theil auch jene
erste Schrift gemeint sein mag. Während in der zweiten jede An-
deutung fehlt, aus der sich eine Vermutung über den näheren Zeit-
punkt ihrer Abfassung schöpfen liesse, enthält die andere wider-
sprechende Angaben. Sie gibt sich nämlich zunächst als Bericht
von einer Pariser Synode, die im siebzehnten Jahre der Regierung
Karls des Einfältigen, d. h. etwa 9 1 0 versammelt über die neue-
sten päpstlichen Massregeln gegen die Formosiauer in Berathung
tritt. Diese angebliche Synodalverhandlung ist aber offenbar nur
eine Maske, die der Verfasser selbst bald genug fallen lässt. Jene
Zeitangabe wird dadurch vüUig in die Luft gestellt, dass gleich
darauf von dem Konzile von Ravenna im J. 89 S in der Weise
Ei-wähnung geschieht, als sei es im vorhergehenden Jahre abge-
halten worden, Da -indessen später auf Ereignisse aus der Regie-
rung des Papstes Sergius angespielt wird,- so ist gar nicht zu be-
ll) Cod. Banib. f. 103': Qiiod re- zauerit etc. lani ehim pudet fatuitu-
spondeam non inuenio : totum enim tis. Quid igitur prodest tot membra-
responsum est. Uevboium enim copia nas occupare et de excmplaribus ple-
frustra perstrepeie iiitium est, prae- iiariis quotidie capitularia in tomis
sertim cum apostolus breui clausula trausfcrre, cum dcsit auditorium etc.
responderit : Si quis aliud euangeli- (2) Vulg. erwähnt c. 14 das Unglück-
40
IV. Eugenius Yulgarius.
zweifeln, dass die VerauUissuu«;' zu dieser Sclirift und Avahrscliein-
lieli auch zu der andern die nämliche war, die Auxiüus bewog die
Feder zu ergreifen.
Den Namen unseres Autors m(3chte ich keinesfalls für erdicli-
j
tet lialten, weil er sich auch in seinen Briefen Vulgarius nennt.
Als Italiener dürfen wir ihn ansehen, denn es weist nichts in sei-
nen Schriften auf einen fremden Ursprung hin. Zum Vorkämpfer
der Formosianer würde er sich wohl schwerlich aufgeworfen liaben,
wenn nicht auch er von Formosus geweiht worden wäre. Die
Briefe, Gedichte und Lehrstücke, welche unser Codex von demsel-
ben Verfasser* ausser den Streitschriften enthält, gestatten uns noch
einige weitere Schlüsse auf die Persönlichkeit des Vulgarius. Ohn-
gefähr auf den gleichen Zeitpunkt weisen die Namen des Papstes
Sergius 111 (1)04 — 911), der Senatorin Theodora, des griechischen
Kaisers Leos des Weisen (gest. 012), der Bischöfe Athanasius III
von Neapel (etwa 907 — 915) und Petrus von Salerno (8S7 — 91-1},-
des Herzogs Atenolf von Bene veut und Kapua (900 — 910)'' und
des Neapolitanischen Heermeisters Gregor (etwa 900 — 917),' wäh-
rend einige andere Freunde des Dichters, wie der Bischof Vitalis,
der Diakonus Johannes,"^ der Mönch Benedikt unbekannt bleiben.
Hebe Ende (k'v Päpste Leo und Chri-
stoplioius als unlilng^st erfolgt und
c. 15 wird au die Ver'h'üugung des
r. Sergius durch Johann IX erinnert,
(l) Der Name des Autors ist meist
genannt, s. auch auf f. 1' Scrmones
interpretati. (iais pro qualis et pro
quantus iuuonitur, qualis ucro et quan-
tus non pro quis et meonmiter (!) fit
interrogatio. Quid sit, ut quid est
U Igar ius? animal. Quäle sit: ratio-
nalis uel stultus uel rustieus ucl cal-
uus. Quonu)do se habet: aut sedet
aut leget et cetera. (2) Die Zeit
Athanasius III wird durch 2 ürk, aus
den J. 907 und 915 (bei Ughelli von
937 lind 9()() datiert!) bestimmt vgl.
darüber di Meo annali di Napoli V,
130, 169. Ueber Petrus s. ann. Re-
nevent. 8S7, 914: Obiit Petrus epi-
scopus (Scr. III, 174, 175). (3) Ib.
900, 912; Ann. Cavens. 900: Atenul-
fus maguus princcps; 910; Chron. S.
Benedict! (Scr. III, ISS, 202, 206);
Leonis chron. Casin. 1. I c. 50 — 52.
(4) Köpke iPertz Archiv IX, 89) be-
merkt : „Gregors Regierungsantritt
fällt in den Sept. 902, wie Meo an-
nali di Napoli V, HO dargethan hat."
Leider sind die Peweise für diese An-
nahme a. a. ü. sämtlich aus Ubald
hergenommen, dessen Unechtheit ge-
rade durch Köpke erwiesen worden
ist. Gr. wird zuei-st bei der Transl.
S. Sever. i. J. 902 erwähnt (s. oben
S 37 1, dann in einer Urk. v. J. 907
(Ughelli It. Sacra VI, 124), zuletzt 916
bei dem Feldzuge gegen die Sarace-
nen am Garigliano (Leonis chron. Ca-
sinens. I c. 52 vgl. c. 50, Scr. VII,
OK)), die Dauer seiner HerzogswUrde
wird in einem Verzeichnis auf 16 J.
10 M. 10 T. angegeben (Scr. III, 212).
(5) Bei dem Leviten Johannes, dem
V. ein Gedicht widmet, könnte man
vielleicht an den Neapolitan. Diakonus
lY. Eugenius Yulgarius. 41
Aus den BeziehimgeD zu diesen Personen sowie aus dem bestimm-
ten Gegensatze, in welchen der Autor sich zu den Römern und
Rom stellt, ist ferner zu folgern, dass er jedenfalls in Unteritalien
und z:\var vermutlich in iSeapel gelebt hat, woselbst die poetische
YerheiThchung des b3^zantinischen Kaisers, in der Hoffnung auf
goldenen Lohn, nicht auftauen kann.'
Aus den seltsamen, man möchte sagen greisenhaften Wendun-
gen der Briefe des Yulgarius ergeben sich nun die Thatsachen,
dass er wegen seines Yerhaltens vom Papste gebannt in stiller Zu-
rückgezogenheit, vielleicht in einem Kloster lebte, von wo ihn Ser-
gius mit fi-eundüchen Worten und Yerheissuugen einlud, zu ihm
nach Rom zu kommen. Er aber, von dieser Ladung irgend ein
schweres Unheil gewärtigeud , versuchte derselben durch demütige
Bitten und Entschuldigungen sowie durch die Yerwendung des ihm
befreundeten Bischofs Yitahs auszuweichen und abwesend den päpst-
hchen Segen und die Absolution zu erlangen. Ueber den weiteren
Yerlauf dieser Angelegenheit wissen wir leider nichts, wohl aber sind
uns mehrere Gedichte erhalten, in denen dem feindsehgen Papste Weih-
rauch im Ueberschwange gestreut wird. - Wunderbar sticht die Krie-
cherei dieser A'erse gegen den kühnen Freimut der früheren Angriffe
auf Sergius ab, in denen als einzige Lösung der obwaltenden Wirren
gleichfalls ein allgemeines Konzil erscheint und sogar die vermes-
sene Forderung aufgestellt wird, dass der wahre Nachfolger Petri
nicht bloss die Rechte, sondern auch die Tuo'eiiden Petri erben
Johannes denken, der die Bischofs- iam dominum solito misereri, | Sergius
Chronik bis S72 und die Uebertragung ut sanus, sospes letos ueat anuos, | ma-
des h. Sevcrin schrieb. ior sit magnis et niaximus almifico-
(1) DieErkUiiung der Pyramide f. 3 rum und das auf f. 12' sich an-
schliesst: denique nomen sanctae do- schlies?ende Gedicht an ihn beginnt:
minationis diui augusti, quod huic Solo tu nutu nalis ediceris unus | a
triangulae figurae inseparabiliter tribus uero diuo factus mirabilis actu ' lux
lineis insertum est, id designat, quod eoi pyr neeron illaberis orbem etc.,
sublimitastanti imperatoris tripertitum die Erklärung dazu: Denique quia
orbem ui fortitudinis suique sapien- instar organici psalterii formula haec
tiae omnia domando penetret. Diuini- uersuum paret, quod in modura del-
tus enim actum est, ut orbem tribns tae litterae est z/ ad hoc innuit, quia
partibus subsistentem nomen tribus par erat, ut diuus diuinis mulceretur
elementis constans siui glorioso sub- laudibus. Xam quia mundus decem
deret imperio. (2) In dem aus 34 uerbis clauditur contraque et decem
Hexametern bestehenden Akrostichon uerbi.s scribitur
(f. 12) lautet Y. 24 flg.: Imploramus
42 ^^- Eugenius Yulgarius.
müsse. Sind jene Gecliclite als ein blosses Mittel der Besclimch-
tigung für den erzürnten Gebieter aufzufassen oder legen sie Zeug-
nis von der v^ollständigen Unterwerfung eines früheren Widersachers
unter die Macht des päpstlichen Stuhles ab? Für die letztere Auf-
fassung könnte das zugleich schmeichelnde und erbauliche Schrei-
ben an Theodora, die Gemahlin des römischen Consuls und Sena-
tors Theophylaktus ' sprechen, welches an diese mächtige Freundin
des Sergius wold kein in der Ungnade des Papstes lebender Ver-
bannter zu richten gewagt haben würde. Das Misgeschick, dem
Yulgarius in Rom zu erliegen fürchtete, bestand ohne Frage darin,
dass man ihn gegen seine bessere Ueberzeugung durch moralischen
Zwang nöthigen würde, ebenfalls die Formosianer und ihre Weihen
zu verdammen. Sobald man, wie es der ungenannte Gegner des
Auxihus that,"^ den unbedingten Gehorsam gegen den augenbhckli-
chen Inhaber des apostolischen Stuliles als höchstes Gebot der
Kirche erachtete, konnte freilich jeder Widerruf früherer Meinungen
hiedurch gerechtfertigt werden.
Einen weiteren Einblick in die Geschicke des Vulgarius wür-
den wir gewinnen, wenn wir ihm die von Bianchini ohne den Na-
men eines Verfassers veröffentlichte Invektive gegen Rom zuschrei-
ben dürften, die mit seinen Schriften jedenfalls in engem Zusam-
menhange steht. Eine Reihe von einzelnen Sätzen nämUch werden
hier gi'ossentheils wörtlich aus der von uns so betitelten Schrift De
causa Formosiana wiederholt und zwar in einer Weise umgestellt oder
verwendet, die an einen blossen Abschreiber zu denken verbietet.*
(1) Vgl. über die ältere Theodora, zeichneten dann den Abfall von der
nach Liudprand die Schwiegermutter Sache des Forraosus. Abgesehen da-
des P. Sergius, Koepke de vita Liud- von aber, dass Yulg. mehr als zwei
prandi p. 90 n. 4, Giesebrecht Gesch. Schriften in jenem Sinne verfasst zu
der deutschen Kaiserzeit I, 364. (2) liaben scheint, so spricht gegen obige
Ich habe einen Augenblick daran ge- Annahme vorzüglich der Umstand,
dacht, ob nicht möglicher Weise die- dass er als mutmasslicher Verfasser
ser ungenannte Gegner imd Vulgarius der Invektive die Regierung Johanns X
eine und dieselbe Person sein möchte, noch erlebt haben müsste, wahi-end
so dass die beiden in unserer Hand- Auxilius, der doch unter Sergius III
Schrift enthaltenen Streitscliriften für schrieb, von seinem Widersacher als
Formosus eben die wären, aufweiche einem bereits Verstorbenen redet. Völ-
Auxilius de ordin. c. 43 hinweist, lig sicher sind diese Schlüsse freilich
Dazu würde die Bezeichnung scola- alle nicht. (3) In unserer Aus-
sticus gut stimmen, die er ihm bei- gäbe ist überall auf die Parallclstel-
legt und die Briefe und Gcdiclitc be- Icn der luv. verwiesen.
IV. Eugenius Vulgarius. 43
Wenn wir hiediirch auf Vulgarius geführt Averden , so muss es
allerdings unser höchstes Befremden erregen, dass derselbe Mann,
der sich vor Sergius so schimpflich erniedrigt hatte, unter Johann X
(914 — 928), dessen Rechtmässigkeit er zu besti-eiten wagte, wenige
Jahre später noch einmal mit alter Heftigkeit für die Formosianer
eintritt. Denn dass die Invektive erst unter diesem Papste ver-
fasst worden ist, der demnach den Standpunkt seines Vorgängers
Sergius vollständig wahrte, geht aus dem Schlüsse deutlich hervor. *
Um diese Eäthsel noch zu vermehren , finden wir aber in der In-
vektive zwei längere, in den andern Schriften des Vulgarius nicht
wiederkehrende Stücke, die wörtlich gleichlautend bei Auxilius vor-
kommen. Wenn das eine von beiden aus einer gemeinschafthchen
Quelle, Cassiodor und Pseudo-Anterus geschöpft sein könnte,' ist
das andere eine allem Anscheine nach von Auxilius selbständig
gemachte Zusammenstellung derjenigen Bischöfe, die, nachdem sie
aus irgend einem Grunde abgesetzt worden, von Päpsten nachmals
in ihr Bisthum wieder eingesetzt wurden.^ Hier bleibt also nur
die Wahl, entweder anzunehmen, dass der Verfasser der Invektive
geradezu aus Auxilius jene Beispiele entnommen hat oder dass
beide Eine Person sind. Wiewohl sich einige ^scheinbare Gründe
auch füi' die letztere Voraussetzung anführen Messen und natürlich
in der Art der Beweisführung sowie in dem Endziele aller dieser
Schriften eine wesenthche Uebereinstimmuug obwalten muss,' so ist
(1) A. a. 0. p. LXXIV: lohannem endet vgl. oben S. 20, 35. (3) Inv.
(abasiue tuae sedi praeest) . . qua re- p. LXXIIT. Das Verzeichnis endet mit
licta sanctam Eoraanam et apostolicam Rothad, ohne den von Auxilius (Inf.
ecclesiam nefariis ausibus usurpauit. et Dof. c. 21, In def. Form. I c. 6)
Et nunc pro libitu suo uult soluere aufgeführten Soffren (Suftrid) v. Pia-
et ligare et uelut lucifer ille . . . ., ca- cenza zu erwähnen , dagegen wird
tholicam et uniuersalera ecclesiam uult selbständig noch der Bischof Zacha-
excommunicare et iustiores et sanctio- rias von Anagni eingeschoben und der
res se quaerit anathematizare; vorher Erzb. Ansbert v. Mailand hinzugefügt.
p. LXXII heisst es: ab ipso loannis Alles übrige stimmt wörtlich. (4)
tempore, qui ante tricennium defun- ^Nlabillon, der von Vulgarius nichts
ctus est und p. LXXIII : totus pene wusste, wollte daher die Schrift des-
mundus per annos triginta in ruina po- selben in defens. Form, gleichfalls
situs est, wodurch wir ohngefähr aiif Auxilius beilegen. Wie bei diesem
das J. 912 oder eines der folgenden heisst es dort im Eingange: neminem
geführt werden. (2) Dies Stück be- carpens neminemque reprehendens,
ginnt p. LXXI und wird nach län- nulluni certum tangens distribuam tibi
gerer Unterbrechung p. LXXIII voll- etc. Unter den Gründen kehrt na-
44
IV. Euo-euius Ynltjarius.
doch andrerseits die Verschiedenlieit des Stiles unverkemibar und
sticht gegen die reinere und klarere Sprache des Auxilius Vul-
garius durch gesuchte AYendungen und ungebräuchhche Worte
nicht zu seinem Vortheile ab. ' Diese ungleichartige Haltung, wozu
auch noch die fast völhge ]Sichtberücksichtigung der Kirchenväter
bei Vulgarius kommt, nöthigt uns in Uebereinstimmung mit den
Handschriften zwei verschiedene xUitoren festzuhalten und eine Be-
nutzung des Auxilius in der Invektive, der jüngsten dieser Schrif-
ten, als wahrscheinlich vorauszusetzen.
Was uns von Vulgarius vorhegt, zeigt ihn als einen in der
antiken wie in der kirchlichen Literatur wohlbewanderten Mann:
er citiert Cicero," Lukan, Yergil, Juvenal, Petronius Arbiter,^ Mar-
tianus Capella,' Boethius, Ennodius, Augustinus."' Griechische Worte
werden von ihm angeführt und erklärt. Er kennt ferner die an-
tiken Yersmasse in grosser Yollständigkeit , versucht sich in allen
nicht ohne eine gewisse Gewandtheit und zeigt namentlich eine
mentlich der -wieder, dass Rom bei
der Wahl des Formosus nicht habe
Gewalt erleiden können.
(1) Ein bewusster Gegensatz scheint
darin zu liegen, dass Yulg. in der Yor-
rede in defens. ausdrücklich schreibt :
distribuam tibi . . sub rhetorico phas-
mate actionales causarum uoces, qua-
runi intentione et repulsione quis sibi
ueritatis palmam acquirat, possis ui-
gilanter discernere und nun streng
logisch gliedert, Aux. dagegen an Leo :
non hie syllogismorum qi;aeratur arcta
conclusio, non peribermeniaca subti-
litas, utpote qui discipuli sunius pi-
scatoris. Y. schreibt apostolicalis,
paciticalis, patricialis, realis, canoni-
calis, accidentialis, discriniinalis, Ra-
uennalis, actionalis, morigeralitas, ho-
mululus, amphibologicus. anaccpbaleo-
sis, ypofora, polissemus, obmallare,
eruderare, moderamia. rcatitas (von
reatus), antistitare, Romanicus, bcUi-
gerare, eneruiter, generatim, factiosi-
tas, impectorare u s. w. (2) In
def. Form. (p. 29 ed. Mabillon) : Si-
lent quidem leges int^r arma aus Ci-
cero pro "Miloue c. 4, Lucan. Pharsal.
1. I V. 95 wird f. 11 citiert; auf
Yerg. Eclog IX, 53 — 54 findet sich
eine von Bianchini nachgewiesene An-
spielung in der Inv. p. LXX, B. f. 1 1'
torrere enim ininiittere plerumque di-
citur, ut Yirgilius: torrere parant
flammis (Aen. I, 179) ; aus der Aen. IX,
3S6 stammt auch wohl die uiuida
uirtus (senatuum) bei Mabillon p. 29 ;
f. 11': liinc nietaphorice torrens tor-
rentior torrentissimus dicitur orator,
qui copiam facultatem fandi prestan-
tissiniani supeique effluentem dil'fusim
habet, hinc luuenalis ait : torrentior
Iseo id est eloquentior ueloci emis-
sione argumentationis ivgl. Sat. III,
74). (3i S. f. 8 : Petronius ar-
biter. lam alunina creperam graeculis
calcem impingere norit. creperam uel
dubiam unde crepusculum vgl. Petro-
nii satir. c. 46 (p. 24 ed. Büchler) :
ceterum iam Graeculis calcem impin-
git. Ebendaher p. 96 stammt auch
wohl das seltene Wort aumatium. ( 4)
S. f. 6 Martiauus autem doctissimus
de pentadis numero intcr cetera, folgt
eine Stelle aus 1. YII § 735 (p. 5SS
ed. Kopp). (5) Yon Ennodius
wird der libell. apologet. in der Inv.
citiert. von Augustin de civit. dei 1.
XYITI c. S.
YV. Euo-enius Vulgaris
45
unübertreffliche Meisterschaft in akrosticliischen Spielereien, Kreu-
zen, P}Tamiden u. dgl., denen er ausführliche Erläuterungen bei-
zufügen liebt. Offenbar sollten diese Verse, wie gerade ihre be-
wusste Manigfaltigkeit beweist, als Muster und Vorbilder der
lateinischen Pfosodie dienen, ja sie mögen theihveise von Hause
aus nur für diesen Zweck gedichtet worden sein. Die Beschäfti-
gung mit der Grammatik erhellt aus allerlei etymologischen
Anläufen,^ die Mathematik liefert den Stoff zu mystischen Deutun-
gen von Zahlen und Figuren,- Liebhaberei für die Dialektik geht
aus einem eigenen Gedichte über die Thesis und Hypothesis^ sowie
aus dem streng logischen Schema hervor, welches Vulgarius der
einen seiner Streitschriften zu Grunde legt. Wir dürfen hiernach in
ihm ohne Zweifel einen jener Grammatiker oder Schulmeister erblicken,
wie sie damals in den italienischen Städten die Jugend in die
klassischen Studien einfüln-ten.' Während einige seiner Nachfolger,
wie Gunzo und Stephan von Xovara selbst mit ihren Büchern den
Pfad über die Alpen zurücklegten, um den nordischen Barbaren
von ihrer Weisheit mitzutheilen, fanden lange Zeit nach dem Tode
unseres Vulgarius wenigstens seine Schriften den gleichen Weg und
han-ten Jahrhunderte hindurch geduldig ihrer Auferstehung, um
dann freilich einer völlig anderen Bestimmung zu dienen. Diese
von wirklichem Inhalte ganz entblössten, gekünstelten und frostigen
(1) S. z. B. f. 1' Caput de diffe-
rentia calcis. Cals per s de calce,
unde fit maceria, calx per x de eom-
pedibus, uterque feminini generis, inde
calcar neutri a calcaneo ; inde et calces
feminini. Hinc et callisuiamasculini ge-
neris.A calle pedis dicitur et calceus ma-
sculini et calceariiim et calceamentum
neutri et caliga femininum. Praeter
haec unum est aptuton quod est in
calce id est in fine. (2) S. z.B.
f. 3 Triangula figura in alias figuras
non resoluitur, nisi in se ipsa, in trina
enim triangula dissipatur. Haec enim
figura piinccps est latitudiuis et nul-
lis est principiis obnoxia. Sicut enim
omnium numerorumunitas principium
est, ita omnium figurarum triangula
figura initium est et sicut alii omnes
numeri ex unitate procreantur et in
unitatem resoluuntur: ita et omnes
figurae superficiales ex triangula figura
nascuntur et in triangulas figuras re-
soluuntur etc. (3i Anf f. 4', wo-
selbst V. 9 flg. lauten : Dedicat hie
nam quadrifidus quin abdicat omne j
ordine quadrato uerum falsumque se-
questrans, j scilicet aut ex bis iunctis
hoc tramite ueris | astruit aut ex bis
iunctis hoc tramite falsis j aut ex ue-
ridico primum post hinc quoque falsoj
aut ex falsidico primum post hinc
quoque uero etc. (4) Vgl. über
diese Giesebrecht de litterar. studiis
ap. Ttalos p, 15 flg., Avoselbst p. 27
von den Leistungen Monte Cassinos
insonderheit gehandelt wird, Grego-
rovius Gesch. "d. Stadt Rum IIL 530,
Wattenbach Deutschlands Geschichts-
quellen (2. Ausg.) S. 200, 204—205.
46 I^- FiUgenius Vulgarius.
Dichtungen nebst den andern prosaischen Lehrstücken und Brocken
geben uns somit — und darin beruht hauptsächlich iln-e Bedeu-
tung — ein redendes Zeugnis von der eifrigen Fortpflanzung der
klassischen und theologischen Studien im unteren Italien, woselbst
Neapel, Benevent und Monte Cassino damals sicherUch den Musen
eine bei Aveitem günstigere Stätte boten, als die tief gesunkene
Roma, die zum Spotte der Ungläubigen geworden war.'
Jenes Rom, dessen Gründer schon in seinen kaum erbauten
Mauern sich mit Bruderblut befleckt , das dann von den heihgen
Aposteln Petrus und Paulus den einen gekreuzigt, den andern mit
dem Schwerte gerichtet hatte, liörte auch jetzt nicht auf gegen
seine Wohlthäter zu wüten. Denselben rechtgläubigen und tugend-
reichen Papst, den es in seinem Schosse grossgezogen und unter
jubelnder Zustimmung der Häupter wie der Menge auf seinen Thron
gesetzt, entriss es der Grabesruhe, um ein widersinniges und ver-
ruchtes Gericht über ihn zu halten. Nicht zufrieden, sein heiliges
Andenken gebrandmarkt zu haben , verfolgte es unablässig auch
die unschuldige Herde, die arglos von dem wahren Nachfolger
Petri die Weihen empfangen, und nöthigte sie entAveder zu dem
Greuel einer zweiten Weihe oder stiess sie erbarmungslos aus der
Gemeinschaft der Kirche aus. Die Stimmen der Unterdrückten
aber sollten nicht ungchört verhallen, sondern der gerechteren Nach-
welt das Bild der ungerechten Unterdrücker unauslöschlich vor
Augen stellen.
(1) Die Invect., auf deren Ausfuh- (Toannis Scoti opp. ed. Floss p. 1194)
rangen ich mich im Fülj^endcn beziehe, verfassten Gedichte, das aber auch
citiert den Yers : JSam nisi te Petri einzeln vorkommt (Muratori antiquit. [
meritum — misella fores, aus einem Ital. II, 147, Cod. Udalrici Babenb. J
wahrscheinlich von Johannes Skotus bei Eccard. corp. histor. II, 7.) \
V.
BESCHREIBUNG DER BAMBERGER HANDSCHRIFT.
Die Pergamenthandsclirift der kön. Bibliothek zn Bamberg
P III 20 (Cathedr. K 3) in gross Quart, als Miscellanea canonici
iuris in dem Kataloge bezeichnet, wm-de etwa gegen Ende
des zehnten Jahrh. im unteren Italien, wie Inhalt und Schrift be-
zeugen, geschrieben. Sie besteht aus 1 1 5 Blättern, von denen je-
doch nur 114 beziffert, eines zwischen f. 91 und f. 92 aus Ver-
sehen übersprungen worden ist. Der Codex erhielt, vrie die übrigen
Handschriften des Bamberger Domkapitels, im J. 1611 einen neuen
schönen Schweinslederband mit rothem Schnitt, wodurch leider eine
Anzahl Randglossen verstümmelt wurden. Er ist im übrigen sehr
wohl erhalten und nur an wenigen Blättern (zumal f. 12, 13)
wurmstichig. Das Pergament ist fast durchgängig gleichmässig
stark und weiss, einige Blätter, wie f. 7, 10, 11 von etwas dün-
nerer Beschaffenheit.
Das Ganze besteht aus folgenden einzelnen Stücken : f. l Vor-
satzblatt mit der Ueberschrift De X Cordis * beginnt pinquante ma-
gis ac magis — iudica causam tuam Bruchstücke aus einer Streit-
schrift des Auxihus ; 8 Zeilen mit der Ueberschrift Concilio niceni.
Cum omnes apostoli — ordine sacre tonsure, f. 1' Dixit iustinia-
nus. Kon permittat dominus quod absit 23 Z. — et iterum No-
lite tan — . f. 2 Gedichte, die Ueberschriften hier wie bei den
folgenden roth , alier in Kursivschrift ; Metrum adonium : Taliter
inquam Rex animarum — Xosque redemit; Metrum paremiacum:
0 quam lacrimabile gestnm — munera sumpsit, Meti'um colophon :
Dens et honio — ueneranda figura; Metrum pheregratium : Hoc
signo mit umbra — aufugit acta. In der Mitte dieser \äer klei-
nen zusammengehörigen Gedichte ein Akrostichon in Gestalt eines
(1) So lautet der Titel des neunten Sermo des h. Hierunymus.
48 ^- Beschreibung.
schrägen Kreuzes, dessen vier mittelste und äusserste Buchstaben
das Wort Crux ergeben, mit der Ueberschrift Eugenii Uulgarii;
nochmals Eugenii Uulgarii crux ein gerade stehendes Kreuz; Eius-
dem pyramida ad leonem imperatorem. f. 2' folgt die Pyramide
selbst, aus 6 Hexametern aufgebaut, in denen durch Roth die
Worte Aue cesar leo hervorgehoben sind , daneben Pyramidae
expositio: Liquet orbem tripertitum unius imperii dominio uni-
tum esse — f. 3 siui glorioso subderet imperio; eine zweite
Erläuterung mit der Ueberschrift Aliter: Triangula figura in aUas
figuras non resoluitur — f. 3' in medio octauum decimum; Ad
eundem metrum anapesticum isosyllabum; Metrum asclepiadeum
ad eundem — f . 4 ; Metrum adonium ad eundem ; Eiusdem de deo
omnipotente: Rex erat unus in arce potens — Credo per omnia
secla deum ; De syllogismis dialecticae (danach 3 leere Zeilen) ; De
thesin et ypothesin, beginnt f. 4' Est fandi uertex, cui forma sub-
est quoque duplex — Personis quae fit certis causisque priuatis
20 Verse; ipotheticah: Si sol est et lux est — At non sol est
igitur lux, Beispiele von Schlüssen , Ad ateuolfum principem beue-
uentauae urbis, füllt f. 5 aus; f. 5' ist leer geblieben, f. 6 Apo-
catasticus dicitur uno loco consistens — f. 6' iuxta uarias qualita-
tes boni mahque fortunii, astrologische Betrachtungen, in denen
Martianus autem doctissimus vorkommt ; Ad iohannem leuitam —
f. 7 ; Digestio sermonum ; Ad gregorium consulem ; Interpretatio
sermonum; ohne Ueberschrift 2 Hexameter Si verum siraile aut
uemm — f. 7' probabile quondam; Sermonum interpretatio: Si
coniunctio negatiua — quondam pro semper, grammatisch ; Ad gre-
gorium magistrum militum ; Sermones interpretati : Quis pro qualis
et pro quantus — leget et cetera ; Caput de differentia calcis : Cals
per s de calce — f. 8 in calce id est in fine; Eugenius: Ilis
dictis gallum — ad hima Sacra; Petronius arbiter: lam aUunna
creperam — unde crepusculum ; Species comice anacreunticum colophon.
f. 9 ; Saphicum adonium — f. 10; Metrum parhemiacum tragicum
— f. 10'; In laudem fiüi dei — f. 11; Usque in quibus locis ante
diluuium uenerint; Sermonum interpretatio f. 11' GUsco gliscis id
est uigilo — regulariter non corrumpitur e. f. 1 2 Gedicht zu Eh-
ren des Papstes Sergius aus 34 Hexametern bestehend, der erste
Rector terrarum rerum mentis moderator kehrt zugleich als siebzehnter
der Bamberger Haudschrift. 49
und als letzter wieder, ausserdem wird er durch die Anfangs- und
die Endbuchstaben sämtUcher Verse gebildet; dsgl. ^on oben nach
unten durch die mittelsten Buchstaben und noch zweimal durch
die Diagonalen des in ein Quadrat eingeschlossenen Gedichtes.
f. 12' Gedicht zu Ehren desselben Papstes in 1 0 Hexame-
tern: die Anfangsbuchstaben ergeben Salue Sergi, die mittleren
papa, die Endbuchstaben Summe rerum, jeder folgende Vers
rückt in seiner Länge um einen Buchstaben über den vorhergehen-
den hinaus. Eine doppelte Erläuterung in etwas kleinerer Schrift
schliesst sich an: Denique quia instar organici psalterii —
f. 1 3 quod supra scripta formula clarius monstrat. ]Sach einer
leeren Zeile ohne Ueberschrift Roma caput muudi, die einzelnen
Verse mit rothen Anfangsbuchstaben, f. 1 3' Christe preces iutellege,
dann nach einer leeren Zeile Salue papa noster salue Rhythmen mit
übergeschriebenen Xeumeu, beides von einer andern Hand als das
vorhergehende hinzugefügt, die Schrift ist sehr verblasst und gegen
den vorderen Rand der Seite hin so abgerieben, dass manche Worte
ganz verschwunden sind, andere nur errathen werden können. Die-
ses wahrscheinlich im J. 998 entstandene Gedicht' beweist, dass
die übrige Handschrift vor diesem Zeitpunkte geschrieben worden
sein muss. In dem bisher beschriebenen Theile des Codex sind
f. 1, 6 und 13 von einer ganz anderen Hand als der Rest, mit
blasserer Tinte und andern Abküi'zungszeichen geschrieben, fügen
sich aber dennoch vollständig in den Zusammenhang ein.
Der zweite und Haupttheil des Codex beginnt f. 14, dessen
vordere Seite als Schmutzblatt dienend 2 Bruchstücke enthält:
gere christos meos et in prophitis meis. nolite malignari —
infidelis nee iustis cum iniustis , danach die Bucbstabeu U
C. L. U. L. D und et ad scelera — iudica causam tuam, ein
kleineres Stück des auf f. 1 enthaltenen, f. U' beginnt mit den Wor-
ten Quis dabit capiti meo die erste un gedruckte Streitschrift für
die Weihen des Papstes Formosus ohne Ueberschrift, die im Gan-
(1) Gregor V, an den es gerichtet ken, als an den ersten, weil erst auf
ist, wurde Papst 3. Mai 996. krönte jenem Gerbert die rechte Hand des
Otto III zum Kaiser 21. Mai und Papstes heissen konnte, dessen Keform-
starb 18. Febr. 999. An den zweiten bestrebungen überdies immer kräftiger
Rümerzug Ottos im J". 99S möchteich hervortraten ; vgl. Giesebrecht deutsche
bei dem Gedichte deshalb lieber den- Kaisorzeit I. 704 — 710.
Aiixilitis und Vulgarius. 4
50 V. Beschreibung
zon bis f. 43' reicht, so zwar, dass f. 31' der erste Tlieil endet,
fol. 32 ebenfalls ohne üeberschrift Ilt iam dudum in priori der
zweite beg:innt, dessen Anfang wie der des ersten durch eine grössere
bunte Initiale liervorgehoben ist. Kapitel sind nicht hinzugefügt,
nur durcli ein Zeichen am Rande F und dem entsprechend durch
einzelne rothe Buchstaben im Texte sind Abschnitte und namentlich
längere Citate hervorgehoben. Bis f. 23' ist die Schrift ziemlich
weitläufig und finden sich nur 23 Zeilen auf der Seite, von f. 21
an wird sie enger, so dass 28 Zeilen auf der Seite Platz gewin-
nen, f. 27' ist bis auf 3 Zeilen leer geblieben. Von f. 28 au
enthält die Seite bis f. 37 wieder 23 oder 24 Zeilen, um sodann
bis zuletzt auf 25 zu steigen. Auf f. 4 3' befindet sich dicht unter
dem Sclilusse ohne Beachtung des Randes mit ganz kleiner Schrift,
die sehr verblasst und hie und da fast erloschen ist, eine Instorische
Notiz über die Päpste von Johann VIT! bis auf Sergius III.
I^nmittelbar darunter mit rother Schrift Incipit libellus in de-
fensionem Stephani episcopi et praefatae ordinationis, der Text
dieser Schrift reicht von f. 44 bis 5!), grösstentheils mit etwas
gelblicherer und hellerer Tinte geschrieben, als das vorhergehende,
21 Zeilen auf der Seite, ebenfalls ohne Kapitel, doch sind Absätze
und zumal Citate durch ein R am Rande hervorgehoben. Auf f. 51)
schliesst sich mit wenig kleinerer Schrift das Schreiben Rodelgrims und
Guiselgards an, auf der Rückseite ziendich verblasst, doch noch leserlich.
f. 60 ist vorn leer geblieben, auf f. 60' folgt olme Titel die
Praefatiuncula : Prudens lector liaec de scripturarum — i)0sse non
dubium est, dann Incipiunt capitula. im (ianzen 4 3 bis auf f, 62,
liierauf beginnt f. 62' der Text Ablatio ex decretali epistola an-
therii papae bis f. 87'. Die Ueberschriften der Kapitel sind roth,
jedes einzelne durch eine scluhie bunte Initiale geziert. Auf der
Seite stehen 23 bis 25 Zeilen. Auf f. SS fängt mit der Üeber-
schrift Eugenii Uulgarii oline vorangeschickte Kapitel der Text
einer neuen Streitschrift an Regnante domino nostro ihesu christo
bis f. 10 1'. Die Kapitelüberschriften roth, Initialen viel kleiner
als in der vorhergehenden Schrift, Zeilenzalil ebenso. Auf f. 101'
schliesst sich nach einer leeren Zeile an Incipit generale synodum
de restauratione donnii Formosi papae quae facta est a})ud Ranen-
natium urbem. c. l Sinodum tempore piae, 6 Kapitel bis f. 102'
der Bamberger Handschrift. 51
apostolica auctoritate sancimus, gedruckt als römisclie Synode bei
Mansi coli, concilior. XVUI, 223, wo jedoch 1 2 Kapitel.
Mit f. 103 beginnt ein neuer Theil der Handschrift. Die Vor-
derseite ist leer geblieben, auf der Rückseite folgt Uulgarii in de.
fensionem formosi papae 'roth) dann Eugenius Uulgarius Petro dia-
cono fratri et amico. Petis a me responderi super formosiana ca
lamitate bis f. 110' igitur inest diuersitas, in 2 Kolumnen, mit je
22 Zeilen, am Rande kurze Bemerkungen, die auf den Inhalt hin-
weisen z. B. f. 108 Argumentum a persona, imter anderm Titel
und aus einer andern Handschrift herausgegeben von Mabillon (Ana-
lecta vetera p. 2S — 31}.- Ohne Absatz schliesst sich auf f. 110' an
Ad sergium papam eiusdem, f. 111 Ad eundem uersus ; ^leti'um
pheregratium ad eundem ; Ad euudem nietrum saphicum ; f. 1 1 l '
Ad euudem metrum parhemiacum; Epistolae superscriptio ; epistola
ad eundem — f. 113; eiusdem ad uitalem e'piscopum. lieber dem
letzten Briefe ist ein Bild gezeichnet : die Figin* eines Priesters , der
neben einem Altare stehend seine Arme bittend gegen die Sonne
ausstreckt — f. 113'; Ad eundem uersus; Eiusdem ad theodoram
— f. 114'; Eiusdem ad benedictum monachum; Metrum iambicum
ad petrum salerne urbis episcopum; Boetii.
Ein Blick auf die äussere Beschatieuheit lehrt, dass f. 14—102
der Handschrift ursprünglich für sich ein Ganzes bildeten, da die
Schrift durchweg eine sehr ähnliche ist, so dass sie, wenn nicht
von Einem, so doch von einigen sich nahestehenden Schreibern
herrührt. Zwischen dem ersten if. l — 13) und dem letzten (f.
103^ — 1 14) Theile des Codex aber, der sich von dem Haupttheile durch
kleinere Schrift unterscheidet, waltet insofern eine innere Ueber-
einstimmung ob, als die Hand, welche das letzte Stück dm-chgehends
geschrieben hat, wenigstens auf f. 2 — 5 mit voller Sicherheit wie-
dererkannt wird und auf 2, 3' und 4 ebenso wie dort die Seite
in 2 Columnen spaltet. Die schlechte Beschaffenheit von f. 1 3'
sowie die Einfügung eines jüngeren Gedichtes gerade an dieser
Stelle erklärt sich daraus, dass hiermit früher eine Handschrift ge-
schlossen haben muss , während andrerseits die Vorderseite von
(1) Die von mir angeführten Stel- Mabillons Abdruck zwar nicht schlecht,
len dieser Schrift habe ich sämtlich aber koinesM"egs ganz fehlerfrei ist.
nnoh unserem Codex berichtigt, da
4*
52 ^ • Beschreibung
f. 14 deutlich als Schmutzblatt gedient hat. In dem Mittelstticke
sind die Initialen mit bunten Farben ausgemalt, in den beiden an-
dern Abtheilungen nur vorgezeichnet und höchstens hie und da mit
einigem Roth verziert. Zwei an Umfang sehr ungleiche Handschrif-
ten sind also hier in der Weise vereinigt, dass die kleinere von
beiden zerstückt und wahrscheinlich gerade ihre zweite Hälfte vor-
angebunden worden ist. Aus der Gleichartigkeit des Inhaltes —
denn der grössere Codex enthält bereits eine Streitschrift des Eu-
genius Vulgarius, der kleinere die andere sowie Briefe und Ge-
dichte desselben — sowie aus der der gleichen Zeit angehörigen
Schrift, lässt sich jedoch schliessen, dass beide von Anfang an zu-
sammengehört haben und auch wohl lange vor ihrem jetzigen Ein-
bände zusammengebunden waren. Durchweg ist durch senkrechte
Linien ein innerer und äusserer Rand , bei den zwiefachen Co-
lumnen auch noch ein mittlerer gegen die Schrift abgegrenzt. Als
Interpunktionen erscheinen •,• statt des Punktes, ferner . oder ./
letzteres dem Comma entsprechend. Fragezeichen kommen nur
einige Male vor, meist ist die Frage durch ein über das erste Wort
des Satzes, namentlich des fragenden Pronomen gesetztes 2 ange-
deutet. Ueber dem e und 0 steht häufig ein Längezeichen ( a )
und beim Beginne des Satzes oft, aber nicht immer gi'osse Buch-
staben. Das a? wird überall durch ein geschwänztes e wiederge-
geben, das nur äusserst selten für ein e steht, für b ist mehrmals
fälschlich u geschrieben (z. B. uestia, uasis, siui , in zusammenge-
setzten Worten wird statt b vor t stets p gesetzt, d ist in solchen
Fällen überall mit dem folgenden m assimiliert, also ammodum (wo-
fiir nur einmal admodum verbessert ist), amministrare und sogar
ammittere. Für connectere dagegen steht conectere u. s. w. Dies
beweist, ebenso wie die Züge der Schrift (die mit dem Cassineser
Codex des Widukind sowie mit der Urhandschrift des Leo von
Ostia grosse Aehnlichkeit ' hat), für die italienische Heimat des
Schreibers. Frühzeitig aber muss der Codex über die Alpen nach
Bamberg gewandert sein, denn in dem von Ruotger unter dem Abte
Wolfram von Michelsberg (1112 — I123j entworfenen Kataloge
(ll Diese Aehnlichkeit würde gut zu menhange des Auxilius mit Monte
dem oben (S. 30) vermuteten Zusam- Cassino passen.
der Bainberger Handschrift. 53
findet sich bereits De Formosiana Calamitate lib. I (Schannat viii-
demiae litter. I, 51 ), eine Angabe, die wohl unzweifelhaft auf unsere
Handschrift zu beziehen ist. Es ist hiernach nicht unwahrschein-
lich, dass entweder K. Heinrich H selbst dieselbe etwa von seinem
dritten Römerzuge mitgebracht oder dass schon Otto ÜI sie be-
sessen, aus dessen Nachlass sie dann Heinrich nebst andern Bü-
chern seiner Lieblingsstiftung schenkte.'
Nachdem der Codex später, und zwar jedenfalls ■ vor 1611,
ebenso wie der Richers aus dem Besitze der Michelsberger Bene-
diktiner in den des Bamberger Domkapitels und von diesem 1803
an die königliche Bibliothek übergegangen war, blieb er dort lange
unbeachtet liegen. Die Erwähnung, die Jäck in seiner Beschrei-
bung (S. 141 N. 1120) der Handschrift im J. 1S31 zu Theil wer-
den Hess: Stephan! sancti (I) in defensiouem libellus, konnte über
den wirklichen Inhalt derselben nur gänzlich irreführen; in seinen
Schriftmustern berücksichtigte er sie nicht. Erst als im J. 1S4G
Conrad Rosshirt die Bamberger kauonistischeo Handschriften
durchmusterte, fiel ihm auch die unsrige in die Hand ; er entdeckte
darin auf den ersten Blick ,,sehr viele pseudoisidorische Stellen"
und fügte bei einer kurzen Notiz in den Heidelberger Jahrb. für
Liter. (39. Jahrgang 1846 S. 903)^ die richtige Bemerkung hinzu:
„eine Handschrift, die man erst durch und durch untersuchen muss."
Dieser AVahruehmung leistete er keineswegs hinläughch Folge, als
er den Codex nach Heidelberg zur Benutzung erhalten und den
Ertrag desselben 184 9 in seiner Schrift ,,Zu den kirchenrechtlichen
Quellen des ersten Jahrtausends und zu den pseudoisidorischen
Decretalen" veröffentlichte. Ausser einer ganz flüchtigen und un-
genauen Beschreibung des Codex 'S. 17 — 19) ^^^lrden daselbst
einige Stücke aus der ersten unbetitelten Streitschrift, d. h. meist
nur die darin enthaltenen Citate (f. 19' — 24) abgedruckt (S. 20 — 26),
sodann unvollständig der Brief Rodelgrims und Guiselgards (S. 27),
endüch und hauptsächlich die dritte Streitschrift (f. 60' — 85), doch
(1) Tgl. über die Herkunft der sonders abgedruckt: Von den fal-
Bamberger Handschriften Gieseb recht sehen Decretalen und von einigen
Gesch. der deutschen Kaiserzeit 3. neuen in Bamberg entdeckten Hand-
Ausg. J, 846.870, TL 502 -93, Hirsch sehr., Heidelberg 1847.
Heinrich II, ü, 102—112. (2)Be-
54 ^^- Beschreibimg-
unter WegUissiing des Schlusses (S. 63 — 90). Alle diese Stücke,
besonders die ersteren beiden, wimmeln von den gröbsten und
sinnlosesten Lesefehlern, die wohl nicht so sehr aus Nachlässigkeit
als ans Unkenntnis der Schrift entsprangen.' Dieser Art der Ver-
öftentlichung entsprachen die darauf gebauten Schlüsse. Obgleich
Kosshirt wohl erkannte, dass unser Codex auf die Zeit des Papstes
Formosus (891 — 89 6 j hinwiese, so hielt ihn dies dennoch nicht
ab, darin eine Quelle für den um ohngefähr ein halbes Jahrhundert
älteren Pseudoisidor zu entdecken, und zwar sollen die darin
vorkommenden pseudoisidorischen Stücke aus griechischen Chroniken
geschöpft sein, welche jene päpsthchen Dekretalen bereits aufge-
nommen hatten ^S. 20, 52, 57). Der Beweis dieser ganz erstaun-
hchen Behauptung wird theils in einer Stelle der Vorrede Pseudoi-
sidors (c. 2 p. 17 ed. Hinschiusi gesucht, in der aber nur von
den Akten der griechischen Synoden und ihren unter einander ab-
weichenden lateinischen Uebersetzungen die Rede ist,'- theils in dem
Umstände, dass eben unser Codex sich ,, gewöhnlich" oder „überall
auf griechische Chroniken" bezieht. Worin aber bestehen diese
vielversprechenden Beziehungen? Darin, dass dreimal in drei ver-
schiedenen Streitschriften (f. 24, 48, 63') eine und dieselbe Stelle
aus der bekannten Chronographie des Theophanes übersetzt wird,
um darzuthun, dass am 1 1 . Aug. 7 1 5 unter K. Anastasius II der
Bischof Germanus von Cyzikus als Patriarch nach Koustantinopel
versetzt wurde. Wenn somit dies ganze Gebäude zusammenstürzt
und für die Entstehung Pseudoisidors sich gar nichts aus dem Bam-
berger Codex ergibt, so bemerkte überdies noch Richter (Lehrb.
des Kirchenrechts 5. Aufl. S. 7 7), dass die von Rosshirt als neu
herausgegebene Streitschrift das bekannte schon von Morinus, Ma-
billon u. a. edierte Werk des Auxilius de ordinationibus sei. Die-
ser wohlbegründeten Berichtigung ist allerdings hinzuzufügen,^ dass
(1) Für quoniam setzt R. regel- doisidors ist. (2) Dies bemerkte
massig quum, für uel häufig et oder schon Weizsäcker (die pseudoisidori-
ut u. s. f.; oft sind Worte ausgelas- sehe Frage in v. Sybels Zcitschr. f.
sen, die er nicht lesen konnte. In Gesch. III, 47). (3) Hierauf hat
seiner ersten Mittheilung (S. 906) führt Wasserschieben aufmerksam gemacht,
er schon eine Stelle aus dem Codex in dem Art. Pseudoisidor (Herzogs
(f. 54) fehlerhaft an, die nichts weiter Realen cyklopädie XII, 339).
als ein ^>atz aus der Vorrede Pseu-
der Bamberger Handschrift. 55
unser Codex eine um sechs Kapitel erweiterte Redaktion jener
Schrift darbietet.
Unter den berührten Umständen konnte Rosshirt von dem
Funde, welchen er zuerst gemacht, wenig Ruhm ernten, sein Ver-
dienst an der Sache wurde durch die schlechte Ausbeutiuig des
entdeckten Schatzes fast aufgehoben, ja der Codex musste durch
ihn geradezu in Miskredit kommen. Mich hat zunächst nicht seine
Publikation darauf hingelenkt, sondern mein Kollege Paul Hinschius,
der die Handschrift für seine kritische Ausgabe Pseudoisidors be-
rücksichtigt und sich die ungedruckte Schrift des Eugenius Vulga-
rius daraus abgeschrieben hatte. Nachdem mir durch eine genaue
Untersuchung des gesamten Inhaltes klar geworden war, dass der-
selbe für* die Ent^ickelung des Kirchenrechtes zwar ohne erhebliche
Wichtigkeit, desto werthvoller aber für die römische Kirchenge-
schichte und die gelehrte Litteratur Italiens zu Anfange des zehn-
ten Jahrhunderts sei , beschloss ich nach diesen Gesichtspunkten
alles ungedruckte, so weit es irgend Interesse bieten konnte, voll-
ständig herauszugeben. Die längeren Citate aus bekannten und
gedruckten Autoreu schloss ich, um Raum zu sparen, in der Regel
aus: ich habe sie jedoch überall nachgewiesen und die meist sehr
beträchtUchen Abweichungen der Handschrift (B) von den Drucken
unter dem Texte bemerkt. Ton dem geistigen Eigenthume der
Verfasser selbst ist durchaus nichts verkürzt worden. Bei den An-
führungen aus Pseudoisidor habe ich nur die Abweichungen von
der Bamberger Handschrift desselben nach der von Hinschius mit-
getheilten Vergleichung angegeben.'
Im Anschlüsse an unsere Mittheilungen aus dem Bamberger
Codex lasse ich noch eini2:e Stücke verwandten Inhaltes aus der
( 1 ) Diese Bamberger Handschr. des Ablatio ex decretali Antherii papae
l'seudoisidor P I 8 , beschrieben von beginnt. Der Umfang ist derselbe wie
Hinschius (Decretales Pseudo-lsidoria- in den Ausgaben, doch werden die
nae p. XLIV, Doves Zeitschrift für einzelnen Kapitel nicht gezählt und
Kirchenrecht ni, 1, 126i aus dem 10. in c. 40 sind einige Lücken. Zwei
Jahrb. enthält nach einer Privatmit- eisrenthümliche Zusätze dieser Hand-
theilung desselben auf f. 141 - 146' schrift hat Rosshirt (S 63, 66) mitge-
ebenfalls die Schrift des Auxilius de theilt. Die Hand ist die nämliche
ordinationibus, die ohne Ueberschrift, wie in den voi angehenden Dekretaleu.
Vorrede und Inhalt sog-leich mit der
56 ^ • Besclueibung
Handschrift iler Mersebiirger Dombibliothek Nr. Iü4 in klein Quart
aus dem zehnten Jahrhundert nachfolgen. Inmitten einer Kanonen-
sammlung, von der sowohl am Anfange, wie am Schlüsse mehrere
Blätter fehlen (vgl. darüber Waitz in Pertz Arcliiv VIII, 668) fin-
den sich <'iuf f. 47 und 48 3 Synodalschlüsse Johanns YIII über
den Bischof Formosus von Porto, welche Emil Ludwig Richter in
dem Marburger Prorektoratsprogramm vom 10. Sept. 1843 (p. 4 — b)
zum erstenmale herausgegeben hat. Bei der gi'ossen Seltenheit
dieses Abdruckes (dessen Besitz ich ebenfalls nur der Güte des
verewigten Herausgebers verdanke) schien es angemessen, die drei
Aktenstücke nach nochmaliger genauer Vergleichung der leider arg
ven\ ahrlosten Handschrift hier anzuschhessen , obgleich sich gegen
den Wertli derselben gewichtige Bedenken erheben. Schon Hefele
(Conzihengesch. IV, 517) machte darauf aufmerksam, dass unter
den 35 (vielmehr 36) Bischöfen, die das Vcrdammungsurtheil zu
Troyes unterschreiben, sich eine Reihe entschieden falscher Namen
befindet.' Das Datum des 14. September lässt sich schwer mit
den Angaben der andern Quellen vereinigen , wonach wir diesen
Beschluss der Synode schon in den August setzen würden. Auf-
fallend ist auch , dass der König Ludwig als Veranstalter der
Synode erscheint und dieselbe in erster Linie unterschreibt, sowie
dass die zu Ponthion im Sommer 87 0 wiederholte Verdammung
des Formosus vöUig mit Schweigen übergangen wird. Wenn aber
einmal das dritte Stück Argwohn eri'egt, so müssen wir auch die
beiden ersten mit um so grösserer Vorsicht prüfen. Da ist es
denn allerdings sehr befremdlich, dass, während im Uebrigen der
Synodalschlnss vom 19. Aju-il grösstentheils wörtlich mit dem Briefe
Johanns VHI vom 2 1 . April über dieselbe Synode übereinstimmt,
in jenem dem Bischof Formosus eine letzte Frist von zwei Mona-
(1) Erzb. von Vienne war damals Isaak, B. v. Angers Dodo nicht Ar-
Otram nicht Bcnnom (Bernoin ?), B. nald, B. v. Senlis Hadcbert nicht Iler-
V. Paris nicht Ileldebold , sondern poin, B. \. Beauvais Odo nicht Hono-
En{^elwin (f 884 , B. v. Chartres Gis- rat, B. v, Laon Iledenulf nicht Dido,
lebert nicht Aimo, B. v. Troyes Otulf B. v. Langres Isaak (r 880) nicht
nicht Bodo , B v. Macon Lantbert Gaido , B. v. Yerdun Berard nicht
statt Berner, B v. Nevers Abbo nicht Atto. Viele von den Namen sind
Emino (Mansi coli. conc. XYII app. offenbar entstellt, aus dem Erzbischof
188), Erzb. V. Tonrs Adalard nicht von Tours ist ein Bischof gemacht.
Everard, B. v. Limoges Anselni nicht
der Bamberger Haudschrilt. 57
teil, in diesem dagegen nur von 20 Tagen zugestanden wird. Die
zweimonatliche Frist passt zwar recht gut zu der zweiten Synode
der Merseburger Handschrift vom 30. Juni , steht aber mit dem
unzweifelhaft echten Schreiben des Papstes in unlösbarem Wider-
spruche.' Jene zweite S\Tiode in der Peterskirche, von der wir
sonst freihch nichts wissen, würde an sich nicht unglaubhaft sein,
wenn sie nicht in so verdächtiger Gesellschaft aufträte. Ich wage
hiernach nicht, von diesen Aktenstücken weitereu Gebrauch zu
machen, die vielleicht ein späterer Gegner des Formosus mit Be-
nutzung echter Quellen als Belege seiner Yerm-theilung angefertigt
hat.
Als Anhang zu der Beschreibung des Bamberger Codex lasse
ich hier sogleich die auf f. 13' enthaltenen Verse auf Gregor V
und Otto III folgen, weil sie mit dem übrigen Inhalte keinen Zu-
sammenhang haben. Die nur unsicher gelesenen oder bloss er-
rathenen Buchstaben sind dui'ch kursive Schrift hervorgehoben.
Christe preces intellege, Romam tuam respice, f. 13'
Romanos pie renoua, Uires Romae excita.
Surgat Roma imperio, Sub Ottone tertiol
Salue, papa noster, salue , Gregori dignissime
Cum Ottone te augusto Tuns Petrus excipit.
Conimicth ad subhmia Ipse te humiha.
E domo sponsae exieus, Sicut sponsus redieus
5 Antiqui patris munera Repetis quam dulcia
S firmius Ut fidehs filius. Christe.
^anctum PetYwm sequeris, Landes Petri erigis
Romana iiu*a recreas, Romae Romam reparas
(1) Darauf wies bereits Richter Texte p.ngebe , müsste jedenfalls dem
|a. a. 0. p. 5 u. 24) hin, ohne einen Fälscher vorgelegen haben, der auch
Ausweg vorzuschlagen. Das Schreiben von der Yerurtheilung zu Troyes Kunde
Johanns (Mausi XVII, 236, J. 227»)), erhalten hatte, sowie von dem Inhalte
dessen Abweichungen ich unter dem des dort geleisteten Eides.
58 ^- Beschreibung der I'amberger Handschrift.
to effici Gloria imperii
10 to ualeat, Semper bene babeat.
Qiü' Galliae te abstiüit Teqiie Romain attiüit
fecit maximum, Inaltaiiit l)rachiiim. Cbriste.
OS in ecclesiis In sanctis monasteriis
Tu es magister omniiun, Tu eomponis populum
lö reddis uarias g ..s soluis animas.
rat Otto tercius P^r?//gil et streuuus,
Qui'' secundum apostolum Curain liabet corporum.
Ad salutetn peccautium Fert inimicum -gladium. Cbriste
S a Antiocbia Te cobt per omnia
•JO Antiqua Alexandria Tibi cuiTit anxia
ecclesiae Sunt in tua serie.
Babilonia feiTea Et aurata Graecia
Ottonem magnum metuunt Collis flexis seruiunt.
Mundo er imperat, Quem rex regum Uberat. Cbriste
25 Exulta papa nobilis Maiestate nominis
Sedem primam coudecoras Sedulo*" iam releuas
Tua claret prudentia In Gerberti dextera.
Gaude papa, gaude caesar, Gaudeat ecclesia
Sit magnum Romae gaudinm, lubilet palatium.
HO Sub caesaris potentia Pui'gat papa secula. Cbriste
Uos duo luminaria Per teiTarum spacia
Illustrate ecclesias, Effugate tenebras
Ut unus ferro uigeat, Alter uerbo tiuniat.
S...s...2i domne erige, Agnum dei prospice
35 Te deus iQcit maximum Et Petri auxilium
Quos in tua gloria Habe in memoria. Christa.
(a) fui li. (li) Olli />. (<■) sc(iiil;iiii />'.
Ai:XILII IN DEFENSIONEM SACEAE OEDINATIONIS
PAPAE FORMOSI
LIBELLUS PRIOR.
Quis dabit capiti meo aquani, et ociilis meis fontem la- f.w
crimariim?' et plorabo, non iit Hieremias interfeetos corpore,
sed, quod est deteriiis, plorabo animariim interitum '^ et nefa-
rias eiiersiones, qiiae in capite omnium ecclesiarum pupliee
iuliorruenmt. Heu pro dolor, quis non contremescat in tan-
tae sanctitatis arce sacrileg-as perstrepere inuasiones? de
cuius benedictionibus uniuersarum ecclesiarum propagines fe-
cundantur, cuius iudicio totius orbis errata corriguntur. At-
tamen licet flumina descendant, irruant uenti, consolatur me
dominus^ qui ad apostolorum principem polliceri dignatus est
dicens : 7ti es Petrus et super haue petram aedificabo ecclesuwi
vieum et portae inferi non praeualebunt aducrsus eam. Quid
enim flumina lioc in loco? quid uenti, quid inferi portas acci-
pere debemus, nisi impetus et procellas pessimorum liomi-
num? Sed o^wm fundanientum aliud, magistro gentium docente,"*
nemo potesf ponere praeter kl, quod, positum est^ quod est
Christus Ikesus, et alibi:^ *petra autem erat Christus, ecclesia r.is
super petram, id est Christum, fundata et Petro ad regendum
(ii) poles B.
(Ij ler.9, l. (2) Cfr. Invect. in deterius est, addetrimentumaniitaruiu.
Romani p. LXXllI: non solum ad damp- (3) Matth. 16, IS. (4) 1 Cor. .3,11.
nationem corporum, uerum etiam, quod (5) ICor. 10, 4.
()0 Auxilii in defeusionem
comiiiissa si forte ad tempiis })er iniquos iiiuasores couculcari.
uidetiir, moueri tarnen nullateuus potest, qiiia fuiidata est
siipra firniam petram.
Cap. I Pericula igitur et iniustas degradatioues, quae ibi
iupraesentiarum ag-untur, uellem quidein in praecordiis ge-
mere et non uocibus exprimere, sed saeri ordinis ineuitabilis
necessitudo nie silere nequaquam permittit. Xonne post obi-
tum quarti Benedict! papae ' uir domini laudabilis uitae et
sanctitatis nomine Leo apostolorum uicarius papa nrbis effec-
tus sanctae Romanae ecclesiae gubernacula dum per triginta
dies amministrasset , a quodam Christophoro presbitero suo
apprehensus est et carceralibus ergrastulis mancipatus? mox
autem idem Cliristophorus se papam instituit. Deinde Ser-
gius quidam, qui apud Francos plurimis iam temporibus
fuerat commoratus, ualido Francorum auxilio et quorundam
1. 15' Romanorum niachinationibus praefatum *coniprebendi ac re-
cludi fecit Christopborum , nee multo post latenter Romam
Ingrediens eisdem oj)itulantibus Francis apostolatus fastigium
conscendit.- Et quasi ista non sufficerent, nouum et inaudi-
tum addidit sacrilegium: pro nefas, clerum sanctae Romanae
ecclesiae partim carceribus, partim minis exilioque terruit,
quatenus ad deponendam reuerentissimi papae Formosi Ordi-
nationen! et ad cunctas propagines extirpandas, quae ab eins
consecrationis radice liactenus deriuatae sunt, assensum prae-
berent. Ulis autem, ne talia fierent, contradicentibns, memo-
ratus Sergius fautorem snum callide destinauit Xcapolim tam-
quam pro aliis rebus, fecitque aduectari nauigia, quatenus
qui huiuscemodi depositionis participes fore noluissent, eisdem
imponerentur nauigiis et in exilium Neapolim mitterentur.
Erant enim huiusce transgressionis consentanei, qui dicebant:
miseri, deponite rigorem animi uestri, quia si Neapolim delati
f. 16 fueritis, alii Saracenorum manibus trademini, *et alii in puteos
( 1 ) A 903. (2) A. 904 lanuario mense.
sacrae ordinationis papae Fomiosi I. {\l
eeno et serpentibus uoxios deponemini il)iqiie miseraiii exlia-
labitis iiitani. Quid pliira? cum gemitu et contritione cordis
coactum dederunt assensum.
0 beatissime apostolorum princeps, seimus profecto, quia
propter nimias offensiones recessit zelus tuus de sanctuario
nomiuis tui. Uicarii tui. pastores nostri ad instar ludentium
puerorum inuicem se certant deponere et anathematis nexibus
se obligare non uereutur et, quod est deterius, antiquas plu-
rimorum ordinationes episcoporum irritas facere pro nihilo
ducunt. Exirrge , quare ohdormis domine,^ exurge precibus
apostoli tui Petri, cui promittere diguatus es,"' ut portae in-
feri non praeualeant aduersus ecclesiam tuam, quam illi ad
regendum committere uoluisti. Exurge et iudica causam tuam
et ne obliuiscaris uoces quaerentium te.^
C. II His igitur breuiter praelibatis, noui pastoris huius
uideamus apologiam. Asserit enim: ego quidem ante istos,
quos carceri mancipaui, imnio ante alios, qui nuper aposto-
lici fuerunt, fui aduocatus et anulo ecclesiastici iuris sponsam
meam, id est sanctam ecclesiam, subarratam habui,^ *sed alii f. le
per uim abstulerunt illam mihi;" quando potui, recepi spon-
sam meam. Ad haec iustum uidetur dari responsum : Nonne
pupliea electione nee aduocatus nee electus fuisti, sed ex
parte tantum et ideo ad tanti honoris apicem regulariter per-
tingere non ualuisti. Et ut aliquid plus inferam : etiam si
tibi cleri et populi parte fauente apostolicus papa tunc con-
secratus fuisses et e regione alter sub intentione ordinatus
esset, aequum fuerat, ut cum quo ex duobus uobis maior et
sanctior cleri et populi pars inuenta fuisset, ipse apostolicam
cathedram optineret, iuxta quod de uenerabili papa Simmacho
atque Laurentio factum legimus/' Uierque enim sub intentione
uno die ordinati sunt, Siinmachus in basilica Constantiniana,
(1) Psalm. 43, 23. (2) ^latth. 16, lunio mense a lohanne IX expulsus.
18. (3) Cfr. Psalm. 73, 22.23. i6' Uterque enim — praesul Simmachus
(4) A. S97 exeunte. (5) A S9S c. ex vita Svmmachi (a. 49S 499.)
ß2 Auxilii in defensionem
Laurentius in basilica beatae Mariae. Eoo qua causa sepani- j
tus est clerus et diuisus est senatus, alii cum Simmacho, aln j
cum Luurentio et facta intentione hoc inter se partes constitu- \
erunt, ut ambo Rauennam perg^irejit ad iudicium reyis Theo- '\
dericL Qui dum ambo Rauennam introissent, hoc iudicium -
aequitatis inuenit, ut qui primo ordinatus fuisset uel ubi pars
f. IT maxima coijnosceretur, *ipse sederet in apostolicam sedem: quod
in Simmacho repertum est et f actus est praesul Simmachus. j
C. III Fortassis eniin redarguitis me dicentes: quis te cau- j
sidiciim uel iudicem constitiiit praesertim contra Eomanani |
ecclesiaui? Unde non immerito et nosdicimus: quis uos con-
stituit ruinam inferre sacris, ordiuibus, quos maiores uestri
apostolorum principis auctoritate longe lateque propagare
conati sunt; maxime cum doctor gentium elamet et dicat:*
Non posuit nos deus in iram sed in acquisitionem salutis.
Quoniam quidem, unde totus orbis diuina illustratur luce, j
tristes eruperunt tenebrae. Absit, inquam, absit, ut mea par- !
uitas quippiam aduersus sacrosanctam Romanam ecclesiam
disputet, sed quicquid super bis rebus loqui uideor, non
contra ipsam, sed pro ipsa loquor. Reuera enim nos aposto-
lico patri tamquam l)eatis apostolis Petro et Paulo in omni- '
bus optemperare satagimus: quippe si nos super quibusdam
offensionibus redarguere uel excommunicare uoluerint, libenter ]
sustinere parati sumus, sed depositionem eiusmodi sacrorum |
f. 17' ordinum saltem audire non possumus. Quo igitur '''pacto sub-
uersionem sacrae uuctionis sustinere potero, quae a pluribus
annis per cunctas Italiae regiones multipliciter pollet? Haue
quippe consecrationem ille instituit papa, quem clerus et po-
puli PiOmani summopere studuerunt eligere. Quapropter non j
est, unde merito nobis irasci possit, (|ui procul in longin(iuis
terrarum spatiis uersamur. Ideoque, si tantus est irascendi
zelus, non nobis, sed Pomanis irascatur ciuibus, qui talem
(1)1 Thc5s.5, 9.
sacrae orcliiiatiouis papae Formosi I. 63
elig-ere sunt aiisi, ciii sacri eanones obuiare possint. Xoune
deposito Acacio, quoniam fiierat lieretica fece containmatus,
ordinationem tarnen eins sancta ecclesia in siio statu nianere
permisit' et tu multiplices consecrationes , quae a plurimis
tcniporibus, id est ab ipso uenerabili papa Formoso, a cuius
apostolica dignitate tu ipse iam decimus computaris, irritas
facere non uereris. Debueras enini misericorditer iudicare,
ut et ipse quandoque misericorditer iudiceris. Domini enim
sententia est:" in quo iudicio /iidfcaueHtis, hidicabitur de
i/obis,
Clin Uideamus interea, quare uenerabilis papae For-f.is
mosi ordinationem incassum uexare non formidat. Ait enim:
Formosi ordinationem cunctasque ab eo deriuatas propagines
idcirco ad nihilum redigo, quia in synodo depositus fuit.
Huic infamationi una sufficit responsio, id est: non canonice
facta est eins depositio. Quod qualiter factum fuerit, breui
prosequar stilo. Georgius siquidem, cui cognomen fuit de
Auentino, et Gregorius nomencolator octauo lobanni papae in
sinistram uenerunt suspicionem: idem uero Formosus prae-
sul mutua cum eis uidcbatur dilectione conexus et idcirco ab
eodem papa non aequis oculis aspiciebatur. Quid plura?
disseminatus est rumor, quod alius ex eis in Tyberim foret
praecipitandus, alius lumine priuandus, alius autem membris
deformandus, unde factum est, ut nocturnis boris repentino
nuntio perterriti urbem egredientes imminens periculum fugi-
endo euaderent. Xec multo post ad Francos peruenerunt.
Mox autem praedictus papa *direxit nuntium post eos dicens : f. is'
reuertatur Formosus praesul in episcopatum suum; cur fugam
arripuit? Quod ille audiens ammodum facere titubauit: tunc
conuocata synodo anatbematis eos uinculis obligauit.^ Deinde
a ciuitate Xeapoli tres dromones deferri praecepit, quibus
ascensis in Franciam transfretauit. Quod audiens Formosus
(1) Cfr. Decreta Anastasii papae c. 7 (2) ^latth, 7, 2.
(J. 464, Mansi coli. conc. YIII. 190.) (3) A. 876 d. 19 m. Aprilis.
f)4 Auxilii in defensionem
(loiiiini antistes confidens de apostolica pietatc intrepidus ad
eins uenit praeseutiani et geuibiis prouolutus coepit clainare
et dicere : eg-o siim, qui peccaui ; ego, qiii iuique egi, luiserere
mei, quoniam quidem illiiis matris ecclesiae pastor es, qui
Omnibus ad se uenientibus uiisericordiae uiscera patefacit.
Interuenientibus , qui tunc aderant, episcopis, uix optinere
potuit, ut liumi residens per apices propria manu roboratos
promitteret, se in laico semper liabitu atque communione fore
mansurum et quasi ista non sufficerent, quidam praesul no-
mine Ualpertus, qui eins episeopatum acceperat, inuenta oc-
casione, quantum in se fuit, calamum quassatum conterere'
non pepereit. Zclo quippe ductus pro episeopali eatliedra
eins, quam arripuerat, egit apud eundem papam, quatenus
idem uenerabilis pater Formosus iureiurando concluderet, ut
f. 19 numquam Komuleam *introiret urbem, numquam sui honoris
reeiperet sedem : quod iuramentum non palam sed occulte in
quodam cubiculo eoactus dedit.- Haec mihi Petrus uenerabi-
lis archidiaconus sanetae Xeapolitanae ecclesiae, qui tunc in-
terfuit, seriatim retulit. Porro, quicquid amplius his lingua
dolosa super eins infamatione uel depositione componere
nititur, falsum est et deus, aequitatis iudex, qui inultum abire
non patitur,^ disperdet cum cum uniuersis labiis dolosis/
Non enim qui faciunt, apostoli sententia est,^ sed et qui con-
senliunt fucienlibus, (liyni efßciuntur morte perpetua. Reuera
enim, ut supra relatum est, ^lon praesens sed absens per uim
furoris dcpositus est et iuramentum illud non sponte sed eo-
actus dedit.
C. V His ita commemoratis inspiciamus decreta sanctorum
patrum et uideamus, si pro fuga anathematizari debuit aut
si canonice depositus est uel etiam si reconciliari minime
debuit.
(1) Isai. 42, 3. (2) A S7^ mense i3) lob. 24, 12. (4) Psalm. 11, 4.
Augusto. Cfr. Inf. et Dcf. c. 20 (ed. (5) Rom. 1,32.
Mabillon p. 46 -47), c. 32 (p. 51).
sacrae ordiuatioms papae Formosi I. 65
Ex epistola lulii papae ad orientales episcopos directa
pro fu^a Athanasii et recouciliatione eins.' De fugu, super
qua fugisse leguntur} t. iw
De uocatione ad sYUodum Daiiiasi papae. Uocatio
enim — — quanto nmius diuinae^
Item Xiceni concilii.' Xerno poiitißcutn demceps uliquem
episcopujji suis expoUatum rebus aut a sede pulsum '^excojnmu- f. 20
nicare aut iudicare pruesumat , quici non est priuHegium, quo
spoliari possit iam nudatus.
Item lulii papae. Xuilus episcopus — — quod egerint:^
Item Marcelliui papae. Xullus episcopus, nisi perdat
cowmunionem."
Fabiani papae. Quoniam semper fuii et est, iit mali bo-
nos — — ad causam, quid priusquani hoc factum fuerit, nullum (.20'
crimen eis obici potest et post integrum restaurationem anni-
nersarie uel sex mensium indutiae sint aequuliter sua omnia
licenter et pacißce absque ullius graui impedimento disponere
suorum amicorum ecclesiasticorum co?isiliisJ
Item Sixti papae. Audiuijnus fratres inter uos — com-
munione priuetur.^
Item Alexandri papae. Est etiam et hoc decipiant f^ 21
sücerdotes domini et suis faciant uoluntatibus consentire. '' Has
considerantes impietates — ad satisfactionein fieriJ
His itaque de compendio praelibatis luce clarius apparet,
quod uenerabilis praesul Formosus de fuga illa non omnino
(a) Glossa margin.: iste est sancius Allinnasiiis Alexandri(nac) sedis. (b) Decre-
tales Pseiido-lsidorianne p. 471 (ed. Hinschius) c. 14 recie ngitur. pro nobi> hoc. demon-
strat. nam quando. adversii« eum deest. milterent in eum. de tem|ilo ei iiem discipiili.
a praeposito genlis aretae regis. (c) Ib. p. 503 c. 11 p.itriim ad euni qui impelilur. resp.
accusaioribiis. quanio minus. (d) Ib. p. 459 c. 5 conuocntn?. aiidiaiur uel damneiur. in
nihilnm quod. (e) Ib. p. 22H c. 10 Marcelii. (I) Ib. ji. 104 c 19 slaiuium est ne accu-
sentur. fieret eorum. ei a — praesum. deest. c. 20 lei:iiin)e redinlegientur. accuseniur
aut criminentur. et nisi— respond. deest. eis iegib. deest. concedaiur. uenidnt. (g) Ib.
p. 192 c. 5 uel auctoies. prius audiat. alloquio. quod qni. (h) Ib. p. 95 c. 3 sed omni,
aliquos. in aliud quod non debent. pro deest. sectam. (i) Ib. p. 97 c. 6 domini deest.
sacram deest. et reiiquis. et success. manifesiantur, cfr. Inf. et Def. c. 20 p. 47, ubi
idem locus Pseudo- Alexandri laudalur.
(1) Beeret. Pseudois.p. 468 Decr. lulii papae c. 12.
Auxiiius und Vulsrarius. 5
()5 Auxilii in defensionem '
oulpabilis fuit et qiiod absens et prociil eifugatus, non cano- |
nice in s}Tiodo fiierit depositus. Quod autem postmodiim in '
Francia, ut supra retuliniiis, coram clementissimo papa ge- :
/.21'nibiis prouolutus cum lacrimis ueniam postulans *uix laicani ]
potuerit adipisci commimionem et quod in secreto cubiculi '.
iuramentum illud praebuerit, quis non uideat, quantae fuerit
crudelitatis et a christiana religione quam maxime alienum: ;
Homo homini ser^uat iram et a clco qiiaenl medellamV ,
C. Yi Post haec igitur indaganduni est, si pietatis in- ;
tuitu reconciliari debuit suanique reeipere cathedram. loban-
nes* Cbrisostomus a duabus synodis orthodoxorum episcopo- |
runi fuit iudicatus, sed iterum fuit restitutus ecelesiae suae,
necnon et Marcellus episcopus Ancirae Galatiae depositus
fuit, sed postniodum proprium recepit ei)iscopatum. Asclepius
item iudicatus a synodo ecclesiam suam postea recepit, Lu-
cianus episcopus Adrianopolitis damnatus a papa lulio recepit
ecclesiam sui episcopatus. Item Cyrillus Hierusolimitanus
depositus fuit, postea reconciliatus est ecelesiae suae. 8imili
modo et Policronium eiusdem ecelesiae Hierusolimitanae pon-
tificem Xistus papa damnauit et iterum ipse eum reconciliauit.
f. 22 Innocentius quidem |)apa Fotinum damna*uit episcopum, sed
ipse postea eum in proprio restituit loco ecelesiae suae. Item-
que Misenum episcopum a Feiice })apa damnatum Gelasius
papa, successor illius et commuuicauit et ecelesiae suae re-
stituit sacerdotem. Leontius autem dum esset presbiter, depo-
situs fuit, sed postea in Antiocliia patriarclia extitit. Grego- ^
rius uero quartas })ai)a Theodosium, quem Eugenius eins an-
tecessor presbiteri honore priuauerat, sanctae ecelesiae Sig-
ninae consecrauit episcopum. Ybas namque episco])us iudica-
tus fuit, sed sancta synodus canonice suam illi restituit eccle-
siam. Rothadum uero episcopum Sessoniensis ecelesiae a
synodo, cui Carolus rex interfuit, condemnatum et Soffrenum |
I
(1) Eccl. 28, 3. (2) Cfr. In- Invect. in Rom. p. LXXIII, ubi eadem j
fens. et Def. c. 21 (Mabillon p. 47). leguntur.
sacrae ordinationis papai' Formosi 1. (>7
Placentiuiüii episeopum inerito reprobatuni Xicolaiis papa
reconciliauit.
Ex epistola sancti Gregorii papae ad Secimdiniim inclau-
sum. Gretjorius Secimdmo spri/o dpi inchiuso. Xam tun sanc-
titas nos requisiuit, ut tibi spiritus contribulatus." Deni- f. 2>'
qtie beatum Fetrum — — necjcwe pracdixit.'' r.23
Ecce qiiibus et quantis testiuioniis patet. qiiod iiir domini
Formosus non audacter, sed christiana indulgentia et sancto-
rum patrum auctoritate Romain introiuit et quod suae eccle_
siae misericorditer restitutus fuerit iiixta illiid, quod ad eccle-
siae ministriim per loliannem dicitiir:' Memento , imde ceci-
deris et age poenitentiam et p?'ima operu fuc.
C. YII His hoc modo digestis iiideamus, si hortatu cleri
et popiili ab episcopali ministerio in apostolatus sedem debuit r. 23'
transferri. Autlierii paj^ae. Unde sanctam sedem — — r. 04
üd alter am ciuitatem.' Haec Antlieriiis.
Item apud chronica Graeca. Imperante igitur JRomanorum
secundo anno Arthemio, qui est et Anastasius , tertia deeima
indictione mideciina die mensis Augusti translatus est de metro-
poli Zizico Germanus archiepiscopus Constantinopolim — —
sancti ssim um arc/i iep iscop um . ^
Item Greg'oriiis Xanzianzenus priiis unius ciuitatis Cap
padociae fiiit episcopus, quae Sasima dicebatiir, deinde a
beato Basilio et aliorum episcoporum consensu Xanzianzo
constitutiis est."' Sunt et alii quam plurimi, qui necessitatis
(a) Gregorii opp. ed. Bened. II, 968 (J. 1210) resiirgendi insinuem. dicis. le legisse
diiiisasque sententias alios. alios. generalissiraam sanctam Jsicenam synodum cum. quat-
luor ueneramur. sequenles in cunclas sententias unanimes concordamur. a capiie. mini-
sirum haec forma suscipitur seruanda ul qui maioiein maior praecedii sicut honore. cri-
mina. maiore impliceiur. et po^t poeniienlia. (ructuni non recolligeie. igitur deesl. redire.
quod caidt. et peccaiori — unde (/ees/. spir. rectum, ut ne a. pro lapsi exp propli addidit.
enim se dignum. poeniteniia. doeeam. peccaia. mundata sua. (h) Ib. cuius nos cor|ius.
ilUim ad apostolatum non distulit, qui ante se ipsum. (c) Decretal. Pseudoisid. p. 152
c. 2 (De ordinal, c. 1) humiiitatis causa, ac necessilate. ui aut. sed humiliier. a sede sua.
(d) Ex Theophauis chronographia (p. 589—90 ed. Classen) traiislnlum cf. de ordinal, c. 4.
(1) Apoc. 2, 5. (2i Cf. de ordin, uita eius scripta sunt, partim in ser-
c. 2 f. 63, ubi additur: Haec autem mone ipsius, qui sintactirius appella-
partiin reperiuntur in gestis, quae de tur. apeitiusque in omelia inueniun-
()S Auxilii in detensionciii
uel utilitatis causa de sede ad sedeni iiel dr ciiiitate ad ciiii-
tatem translati sunt, quos conmieinorare fastidiuni duximus.
Haec sancti patres.
^ C. yill Attendite ergo, karissimi, quibus oculus simplex'
ac rectus est et uidete, quam i)robabilibus doeumentis osten-
ditur, quod reuerentissimus papa Formosus frustra maledico-
rum ling'uis confoditur. Seimus enim et uere scimus, admodum ^
paueos esse, qui eum liuoris' morsu rodere non uerentur,
ceteri autem luinarum perieula formidantes hoc de Fonnoso
palam profitentur , quod occulte sacrilegium esse testantur.
Quibus iure apostolica sententia"- eoaptari potest: In jjrima
mea defensione nemo mihi affuit, sed omnes me derdiquarunt :
non Ulis imputetur. Quod si eum aut spontaueo libitu aut
(. 24' iuueterato odio insatiabiliter earpere *deereuistis, ordinationem
eius, quae in tantum longe lateque dilatata est, ut etiam eccle-
siasticae concordiae traduces ultra Latium extenderit, cur tanto-
pereimpugnare non erubescitis ? Xonne, siad uestraui infanuitio-
nera sie repente praecipitatur, quid aliud restat, "^ nisi ut ab
eiusmodi episcopis dedicatae ecclesiae, altaria consecrata et
chrismata sollemniter instituta, nihil omniuo fuerint? Similiter
autem tarn ab episcopis quam a ceteris sacerdotibus fontes
in remissionem peccatorum sanctificati et missarum sollemnia
in dominicis diebus ac diuersis festiuitatibus frustra, ut blas-
pbemant, celebrata sint. Oblationes quoque tam pro uiuis
quam etiam pro defuuctis immolatae, quod dictu nefas est,
tamquam nug-aces })erierint; matutinae seu uespertinae ac
reliquarum preces orarum uelut ineptae non sint exauditae;
leuitarum uero ac sul)diaconoruui ofticia in uacuum animini-
strata sint ac per lioc uniuersa ecclesia, quae huic Ordination!
(Mahillon anal. vet. p. o3) nstante. apocri>iario leiiereni. mirhaholio. qu.ie iioiiii «eniper.
«■risere. praesenlein romaiiiiin. (a) animoikim corr. ailnio.liim li. (b) liboris B.
tur, quam ipse de se apud Constaiiti- (3) Quid aliud restat — sanctificationis
nopolim aduersus cos disseruit, qui habuisse repetuntur in libro de ordi-
euni sedeni illam desiderasse dicebaut. natioiiib.c. 25 (p. 37 ed. Mabillon).
(l) Matth. 6, 22. (2) 2 Tim. 4, IG.
Siicrae ordiiiatioiiis papae Formosi I. (59
syiiodieum praebuit assensiini, iinius criminis arguatur. Quij)})e
7ion solum qui fitciimt^ sed et qui con.sentlunt fucipiitibiis,^ pari-
lem excipiimt iiindictam. 0 incomparabile sacrilegium ! Quis
eniiii de timeiitibus deiim aequis auribus haec aiidire pote-
nt, iit nou statiiii christiano zelo coinmotus scandalizetur ?
Xonne liuguam melius fuerat particulatiin dari aiiibus/^ quam
in tautam prorumpere uesaniam?^ Seimus enim, quia neces-
sitatis causa etiam laico baptizare licet, sed aliud est periculo
mortis urgente laicum posse dare baptisma et longe incom-
parabiliter aliud est ad sacerdotum preces ac benedictiones
et chrismatum ammixtiones et cleri ac poi)uli uotiuas respon-
siones, fontes in remissionem peccatorum sanctificatos nihil
omnino, ut isti uolunt, sanctificationis ac benedictionis habu-
isse. Nos autem eandem Ordinationen! idcirco ratam et legi-
timam esse non ambigimus, quia, ut supra ostensum est, sanc-
torum patrum scriptis et exemplis instituta *dinoscitur. In- f.20
super et auctoritate uenerandae synodi concorditer roborata
monstratur : ' cui svnodo non solum sanctae Komanae eccle-
siae praesules , ueruni etiam Francorum archiepiscopi , epi-
scopi, presbiteri, diaconi apud Rauennatem urbem interfuisse
noscuntur. Nihilominus autem et Constantinopolitana ecclesia
lianc ordinationem complexa douiinicae' pacis concordiam
res-ulariter fouet.
C. IX Sanctus denique Hieronimus in altercatione contra
Luciferianum ita disputat:^ Sicut hie est, qui buptizat id est
Christus, itii et hie est, qui sunctißcut, ac si dicat: sine pec-
cator siue sanctus sit sacerdos, qui baptizat aut sacrificium
immolat, ego. securus baptizor securusque communicor, quia
Christus per semedipsum baptizat, per semedipsum corpus
suum sanctificat. Quando quidem non solum spiritu sed etiam
aqua ipse baptizat secundum apostolum dicentem:'" Sicut
(a) domicQ ß.
(1) Rom. l, 32. (2) 2Macc. 15,33. c. 29. (5) Huiic locum nun iiiueni.
(3) Esth. 16, 5. (4) Cfr. Inf. etDef. (6) Ephes. 5,25. 26.
70 Anxilii in defensioiiein
Christus dHejcit ecclesiain siutm et seipsum triuUdil pro eit.
munduns eum liiuucro (ujunc in uerho. Nonne si dominus^
Christus sicut per se baptizat, ita et per se liostiani sui uiui-
fici corporis et sang-uinis sanctilicat, erg-o et sacri ordinis,
per quem talia geruntur, ipse intelle<^endus est auetor, ac per
hoc qui ordinandus est, securus ad sacrae unetionis accedit
ministruni, quia desuper bonum habet magistrum. Ergo si
uir domini Forniosus cuiquani displicet, ordinatio tarnen eius
his, qui sani capitis sunt, displicere nullatenus potest, quin
potius si periclitanduin est, eos periclitari regulariter conuenit,
qui talem elig-ere non dubitauerunt, qneni nierito canonica
reprobare possit auctoritas. Nobis auteni, qui de longinquis
terraruni spatiis ad apostolorum principeni confluximus et ab
eius uicario consecrationem, ut consuetudinis est, suseepimus,
officere nullatenus debet, sed magis Romanae ciuitatis populo
ascribendum est,' qui eum sine cuiuslibet gentis obsidione
eligere decreuerunt" eique manus ac pedes iug-iter deosculan-
f 2ö' tes et cnm eo per sing-ulas stationes missarum *sollemnia
celebrantes et eucharistiam dominici corporis et sanguinis ab
eo percipientes, donec aduixit, in ouinibus ecclesiasticis ofti-
eiis eins participes extiterunt.
C. X Addimus praeterea sed coacti, quod super aposto-
li^o uiro addere uerecundum putamus. Num quidnam uene-
rabilis pater Formosus heretica colluuione macnlatus inhor-
ruit, ut eius longe lateque protelata consecratio possit irrita
iieri? Reuera enini exceptis emnlis onines, qui eum nouerunt,
certo certius compertum habent, quod non solum orthodoxus
claruerit in fide, uerum etiam sedulus in ieiuniis et obsecra-
tionibns et parcus in abstinentia et peruigil in sacris fuerit
excubiis; elemosinis quoque et bonis operi])us ammodum
plenus et castimonia praeditus et, quod est praecipuum, mo-
destiam, quae cordi eius inerat, angelico praefere1)at uultu.
(1) Cfr.deordination.c.29(ed.:^[abil- etDef. c l, 20(p.41, 46). (2) Ib.
Ion p. 38), ubi similia inveniuntur, Inf. c.25.
sacrae ordinationis papae Formosi I. 7 1
Uolumus interea discere , lii , qiii seriatiiii ante uos fueruut
apostolici iiiii, cur eiiismodi depositionein facere minime de-
creuerimt. Au sola sanctitas uestra ociilos apertos habet ad
tarn maguuiii per totam Hesperiam scandalum Christi sacer-
dotibus ingerendum, non metuens sahiatoris ' sententiam dicen-
tis: Qui scaudaUzauerit mium de pusillis istis, qui m me cre-
dunt, expedit ei, ut suspendatur mola asinaria collo eius et de-
mergütur in profundum maris. Deniqiie Stephaniis papa facto
coniientu non ex aliis episcopis, presbiteris iiel diaconibus
sed ex eis utique, qui cum ueuerabili papa Formoso per an-
noruni spatia communicauerant et ei in sacris udnisteriis par-
ticipes fuerant, more cruentae bestiae humanitatis immemor
corpus eiusdem Formosi in eundem conuentum afferri prae
cepit et quia uiuo nihil nocere poterat, saltem ex putrido ca-
dauere, cui ianr..inerat mensis, suam satiaret feritatem. Mira
domini g-ratia *adhuc cunctorum in eo artuuni compago in- f. 20
tegra sine putrediue perseuerabat. Tunc- exuentes illum
apostolicis amictibus usque ad cilicium, quo sc ad carnem
dum aduiueret uestiebat, induerunt laicis indumentis et, qiiod
est crudelius, amputatis duobus dexterae digitis iussit cum
inter peregrinorum tumulos sepeliri.'^ Post aliquantum uero
iemporis in tautam prorupit uesaniam, ut cum de sepultura
latenter extrahi fecerit et in collo eius quaedam ligari pondera
et in fluuium mergi praeceperit, ordinationes tarnen eius pro-
cul existentes, sicut omnes nostrarum regionum testes exi- \
stunt, exagitare non ausus est. Cui te, 6 crudelior crudelissi-
mis Stephane, cui assimilabo? num quidnam Xeroni, Dio-
(.1) Spatium uni verbo congruum vacnuin reliclum est: fortasse iioniis aul tule quid
supplendum esl.
(1) Matth. 18, 6. (2) Cfr. Inf. et sepultura uiolata per terram tractuni
Def. c. 30 (ed.Mabillon p. 50), ubi simi- est et quasi ad iudicium adductum
lia leguntur; Synod. Roman, c. 1 iudicari et damnari praesumptum est,
(f. 101') Sinüdum tempore piae recor- quod numquam decessorura nostroium
dationis sexti Stephan! papae, deccs- temporibus fuisse auditum est, peuitus
soris uidelicet nostri , celebratam, in abdicamus etc. (3) A. S97 c Februar,
qua uenerabile corpus Formosi papae mense.
72 Auxilii in defensiouem
elitiano ceterisiie tyraimisV (juippe nemo eoriiin tale quid ca-
daueri pliiriiuorum dieriim fecisse narratur. lam uero pro
talibus aiisis quae iiltio secuta sit eum uel quo laqueo mise-
ram exhalauerit uitain, omnibus notum est.'
C. XI Interea deus, cui cuneta famulaiitur elementa, noii
passus est tantum latere scelus nee famulum suum sub Ty-
berino iacere g-urg-ite. Ad medium ferme noctis, qua ibi
praecipitatus fuerat, concrepantibus tonitruis et coruscationi-
bus crebris insurgentibus ualidissima inundatione excreuit
fluuius et mox praefatum cadauer solutis ponderibus ferens
per milia quasi uigrinti compactum et integrum exposuit ad
ripam prope titulum sancti Acontii. Post triduum uero cui-
dam monaebo per uisionem apparens: ego sum, inquit, For-
mosus papa, i)erge itaque, tolle corpus meum a flumine de-
ductum. nie autem, iuxta quod fuerat ammonitus, pergens
inuenit, agnouit et propter inimicorum insidias clanculo sepe-
liuit. Nee multo post Tbeodoro papa iubente clerus ac
f. 26' populus cum psalmis *et ymnis, cereis et tliimiamatibus in
magna gloria reduxerunt eum in urbem et induentes eum
apostolicis amictibus, adhuc enim integer existebat, una cum
eodem papa Tbeodoro detulerunt illum in basilicam apostolo-
rum principis, ad ipsam scilicet confessionem ibique immolata
pro eo dominica bostia eiferentes eum inter apostolicas tum-
bas suo restituerunt sepulcro," Postmodum uero nonus Johan-
nes papa Rauennam profectus est ibique conuocata svnodo^
una cum Francorum archiepiscopis, praesulibus, presbiteris,
diaconibus utj)ote apostolorum uicarius ex auctoritate domini
censuit atque praefixit, ut si forte quis apostolicum patrem
Formosum eiusque ordinationes reprobare temptauerit, ana-
thematis obligatione tam in caelo quam in terra teneatur
obnoxius.
0 nefas ingemiscendum atque dolenduml Saluator, ut
(1) A. S97 c. lulio mense in carcere exeunte cf. Inf. et Def. c. 4 p. 43.
btraugulatus est. (2) A. 897 (3) Cfr. Inf. et Def. c 29 p. 50. A. S9*>.
sacrae ordiuationis papae Formosi I. 73
ipse testatur,' uenit quaer^ere et sa/i/um Jlucere, quod perierat
et iiixta Ezecliilis uaticinium '^ uenit quod fractum fuerat alli-
(jare et quod mßrnium fuerat consoUdare ^ isti e contrario,
quod per tot annos firnium et fortius perseuerat, siibuertere
nitimtiir. Multuvi engnnuü ßlii Leui,^ mementote, quia
homines estis. Nonne coram deo et liominibus bonae uolun-
tatis iustum esse decernitur, ut si quando apostolici uiri, quod
deus auertat, se alterutrum arg-uentes deponere non uerentur,
ordinatio anterioris apostolici reprobari nullatenus dcbeat?
Uli enim taniquam praeuaricatores obiurg-andi sunt, qui talem
eligere sunt ausi, cui sacri canones obuiare noscuntur. Xos
autem, qui de longinquis regionibus ad apostolorum iimina
properamus, sacrae unctionis cliarismatibus, quae per illorum
pontificem accipientes initiamur, nullatenus a posteriore apo-
stolico expoliari debemus, excepto si pro nostris criniinibus
hoc pati *merenuir. Attendat caelum et consideret terra, sir. 21
quod semel apostoli Petri uicarius, immo per eum apostolus
Petrus nobis, qui de longinquis terrarum spatiis ad eum
profecti sumus, semel conferre dignatus est, ad alterius rixas
et contentiones omittere debeamus. Porro si nos de propriis
reatibus iuste uel iniuste excommunicare uoluerit eins senten-
tiam aequanimiter tolerare debemus, immo quantocius humi-
liari, donec ab eins ore benedici et absolui mereamur.
C. XII Super cüthedram 2loi/sf, alt euangelium, ' sederunt
scribae et pharisei, omniu^ quae dixerint uohis, seruate et facite,
secundum opera uero illorum nolite facere. Omnia enim in
hoc loco nonnisi in bonam partem accipi possunt: alioquin
ludei, qui scribarum et phariseorum consilio atque ortatu domi-
num crucifixerunt, immunes a tanto scelere esse debuerunt. Ut
enim beatus scribit Hieronimus, ubi de frugi et luxuriosis
filiis disputat, omnia non semper ad totum referenda sunt, sed
(1) Luc. 19, 10. (2) Ezech. 34, c.33(ed.Mabilloup.3S,46), ubi similiu
16. (3) Xumer. 16, 7. (4) Matrh. invenies.
23, 2.3. Cfr. Inf. et Def. c. 16, De ordinat.
74 Auxilii in defeiisioueui
plerumqui* ad mawimum purtein uti est Uluil Ihesu
Christi.''
Oportet uos ergo uou solum apostolicis patribus, iieruiu
etiam omnibus nostris optemperare praepositis, sed utique nou
in Ulis, qiiae manifesta ratione deo inimica esse probantur, quia
onme, quod dei aequitati coutrariiim est et qui iusserit et
qui fecerit, caelesti ultione plecteutur iuxta illud:' Odit do-
minus omnes ^ qui operantur iniquitutem et perdet eos, qui
loquuntur mendacium. Inde niiiiirum est, quod apostolus
r.2T'ait:^ Minister dei est tibi in bonum.* Cur addidit in bonuni,
nisi quia noii in malum, quapropter omni hunianae potestati
f. -28 in bonuni subditi esse debemus,* in malum autem nequa-
quani. Debemus itaque optemperare illis, niliilominus autem
oportet illos nobis dementes esse, dicente apostolo:^ Filii
oboedite parentibus uestris et uos patres nolite ad iracundiam
prouocare ßlios uestros. Sanctus denique Gregorius in uiee-
sima sexta euangeliorum omelia, cum de lig-andi atque sol-
uendi auctoritate loqueretur, adiung-ens ait:'" soluendi atque
ligandi auctoritateni suscipiunt, qui gradum regiminis soi^tiuntur.
Grandis honor sed graue pondus istius est honoris) et post
pauea: saepe ßt, ut erga absoluere conatur; et infra:
f. 28' sub magno moderamine — — non erat, fiat. *Haec sanctus
Greg'orius. Quamobrem aspiciant, qui diuinum formidant
iudicium, quemammodum per eundeni egregium dicatur doc-
torem, quod dig-ne iudicare de subditis non ualeant, qui in
subditorum causis suum uel odium uel gratiam sequuntur,
praecipiturque pastori, ut caueat indiscrete quemquam ligare
caueatque mortiticare animas, quae non moriuntur aut uiui-
ficare aninms, quae non uiuunt, praecipiturque eis, qui subiecti
(a) Totum hnnc locuin vide in episl. lUcronyini ad Damasum 21 (Hieronymi opp. ed.
Vallarsi, cd. alt. Venet. 1769, I, 84). Cf. eliam Inf. et Def. c. 16. (b) Gregorii opp. ed.
Bencd. (Pnvis 1705) /. I, 1555, 1556. siiiim iiel oiliiim. cfr. üe ordinalioiiih. c. 36 uostn
codicis f. 74, Inf. et Def. c. 15.
(1) Psalm. 5, 7. (2) Korn. 13,4. (3) Ephes. 6, 1.
sacrae ordiiiatiouis papae tonnosi II. 75
sunt, iit pastoris seutentiam iiel iustani iiel iniustaui praeua-
ricari oiimino timeant, sed reuera non in illis quae christianam ..
religionem iinpugnant.
C. XIII Uerumtamen quia de ligandi ac soluendi pote-
state fecimus mentionem, libet etiam paucis commemorare,
qualiter eam alii sancti doctores intellegimt: quippe unus
Spiritus fuit iu eis et una fides. Beatus namque Hieronimus
exponens iuxta Matlieum euang-elii ' capitulum: quaecumque
al/igauerf'tis super terram — — soluta ei in caelo ait: islum
locu/ri non intellegentes uita quaeratur ."^
Ex epistola sancti Augustini ad Auxilium episeopum pro
causa iniustae excommunicationis. Non uideo quomodo rede
(inathemaiizetur ipsa inorietur.^' r. 29
Eiusdem sancti Augustini in libro de sumnio bono.^
Secimdum eatholicam fideni et scinmn docirinam nee naturae dei
noeere potest quisquum nee natura dei iniuste noeere cuiquam
neque noeere impune patitur quemquam. Qui enim noeel, ait
apostolus^^ recipiet id quod noeuit.
Eiusdem sancti Augustini in libro de baptismo. Paa;
ecclesiae dimittit peeeata et ab eeclesiae paee alienatio tenet
peccata nee secimdum arbitrium hominum sed secundum arhitri-
um dei; petra tenet, petra dimittit; columba tenet,' eolumba
dimittit.^
*Item in deuteronomio. Conduxit^ inquit, contra te Ba- f. 29'
lac eo quod diligeret te.''
Item in Salomone. Sicut auis in contraimim — illud ueniet:^
Item ibi. Anima quae benedicit in maledictionem erit/
Item ibi. Est confusio adducens peccatum et est confusio
adducens gloriam.^
(a) JUernivjmi ujip. ed. Vallursl {Veiiet. 1769) VII. 124. Cf. Inf. el Def. c. 19.
(!)) Augusliid upp. (Bassuni 1797) //, 1143 cp. 250 non naius. subueniie. (c) üeuleion.
23, 4, 5. (d) Proverb. 26, 2. Cfr. Inf. et Def. c. 19. (e) Prov. 11, 25.
(l) Matth. 18, 18. (2) Augustini 25. (4) August, de bapt. contra
de natura boni contra Manichaeos c. Donatistas 1. III. c. IS (XII, 152.)
40 (X, 613) uel noeere. (3) Coloss.3, (5) Eccli.4,25.
76 Auxilii in defensionem
Itein saiicti Greg-orii j)apae.' In omni auteni, quod de
nobis extra dicitur, recurrere ad arcana ?tientis debenius et, si
omnes uituperent, Über est tarnen, quem conscientla non accusat,
quid et si omnes laudent, liber esse non potest, si hunc con-
seientia aeciisat.
Ecce, fratres mei, quam deiisis et quam copiosis sancto-
riim patriim clocumentis patenter ostenditur, quemammodum
et ecclesiarum pastores cauere debeant, ne subditos sibi in-
f. 30 discreta moderatione uexare praesumant *et subditi cauere
studeant, ne praepositorum sententiam tumida elatione con-
temnant. Restat ergo, ut praesules ecclesiarum sie agant cum
subditis, quatenus non eis contingat, quod in libro sapientiae
leg'itur:"" Qtioniani eum essetis ministri re(jni itliiis non recte
iudicastis neque eustodistis leyern neque secundiim uoluntateni
dei ambtf/astis; idcirco könnende et cito apparebit uobis, quo-
niam iudicium durissimum in his, qui praesunt, fiet. Et e regione
hi, qui subditi sunt, sie agant cum suis praepositis, ut non
iudicentur ab illo, qui dicit:^ Qui uos audit me audit et qui
nos speniit me spernit, sed potius omnes et qui praesunt et
qui obseqimntur ibi quandoque simul g-audere mereantur, ubi
non est' ludaeus et (jentilis, seruus et libei\ barbarus et Scitha,
sed omnia et in omnibus Christus.
C. XVIIII Et boc non praetereundum, quod sacri ordinis
subuersores, de quibus supra latius inculcatum est, gratulautes
aiunt : quis est iste uir imperitus, qui sibimet tantam usurpat
auctoritatem, ut contra Romanae sedis pontificem, qui iudicat
omnes et ipse a nemine iudicatur, prorsus audeat loqui; pro
talibus quidem dictis dignus est anatbemate plecti. Audiat
f. 30' quisquis *ille est, falsus testis non erit impunitus." Nos auteni
aduersus Romanae sedis pontificem nibil omnino, quod inde-
cens est, loqui praesumimus, sed tantum agnoscamus uocem
(1) Cf.Gregorii in Ezech. l.I hom. 9 6.5.6. (3) Luc. 10, 16. (4) Coloss.
(opp T, 125.5 .ubi cadcm sed aliisverbis 3,11. (5) Prov. 10,0.
dicit; Inf. etDef.c 10. (2) Sapient.
sacrae orclinationis papae Formosi I. 77
pastoris et quod iusserit, liuniiliter facicDiiis. Porro qiii nobis
eiusmocli crimen impiug-it, recolat, quia seriius, ne inuoceus
iierberetiir, clainat ad dominum suum. Attendat etiam iustiim
lob dicentem : ' Si contempsi siibire hidicium cum seruo meo
et ancilliie meae cum discepturent uduersus me. Ad maiora
conscendam. Licet enira liomini fonnidandum sit cum deo
concionari, Abraham tarnen dicit ad dominum: Numquid perdes
histum cinn impio qui htdiciis omnem carnem. ' Nihilo-
minus autem et Moyses mortali carne grauatus quasi ratio-
cinari cum deo uidetur, ubi dominus dicit ad eum: Ceimo
quod populus iste durac ceruicis sit, dimitte me, ut deleam eos
faciamque te *in geutem mcujnam. Et ille: Cu?\ domine, ira-^-"^^
scitur furor tuus deleret e terra}' Item alibi: FA dixit
dominus ad Moysen: usque quo detrahet jnihi quarii haec
est, et ille : Ut audiant Eipjptii — — in solitudine." Hieremias
quoque dicit ad dominum :- lustus quidem tu es, domine, uerum-
tamen iusta loquar ad te: Quare uia impiorum prosperubitur,
bene est omnibus, qui praeuaricantur et inique agujit?
His itaque breuius replicatis quis non uideat, quantae
dementiae sit, probiberi quemquam *suas apostolicae pote- f- 3i'
stati exponere querimonias, ne ab his quae iniuste patitur,
eius solita pietate. liberetur. Reuera enini nostra querella non
pro quibuslibet uociferatur commodis, sed sacrae unctionis
charismate, quod per apostolicas manus, immo per ipsum apo-
stolorum principem accepimus, ad istiusmodi infamationem
nos expoliari nullatenus consentiemus, quoniam quidem talem
in caelo habemus iudicem, qui non secundum auditum aurium
neque secundum intuitum oculorum iudicat, ^ sed omnia nuda
et aperta sunt oculis eius ' ideoque reddet unicuique non iuxta
hunmnum arbitrium sed secundum opus^ et adinuentionem
manuum suarum. Huius rei g-ratia omittant persequi, quos
(a) Genes. IS. 23—25. [h) Exod. 32,9—12. (c) Numer. 14. 11- Ki.
(1) lob. 31, 13. (4) Hebr. 4. 13.
(2) lerem. 12. 1. (.5) Prov. 24, 29.
(3) Isai. 11, 3.
78 Auxilü iu defeiisioneiii
pastorali gubernatione foiiere attentius debcnt propter euiii,
qui dicit:' Pastor boiius iinimam suam ponil pro ouibus suis
et:^ Sl diligis mr, pusce oues mens. Qui cum patre sanctoque
spiritu uiuit per infinita' secula. Amen.
LIBELLÜS POSTERIOR.
f. 32 Ut iamdudum in priori libello causati sumus, optaueram
sacrae ordinationis persecutioneni in praecordiis gemere et
uon uocibus exprimere,^ sed ehristianae religionis zehis me
silere minime permittit.
C. I Causati enim sumus, quod Sergius, qui quorundam
Francorum fultus auxilio duobus uiuentibus apostolicis papa
superpositus est, sacram ordinationem, quae a pluribus annis
longa lateque propagata etiam ultra Italiam ecclesiasticae
concordiae propagines extendit, non canonice sed hostiliter
cum suis complicibus persequeretur. Et quia, ut dici assolet,
humanum est peccare, sed diabolicum perseuerare, putabamus,
ut a tam ncfaria intentione ])oenitendo discederent. Uli au-
tem more luporum, licet qui ouina pelle contecti^ diu tamen
latere non possunt, iuxta quod dominus ait:^ a fructibus eo-
rum voijnosceiis eos, consentanea facta svnodo, (piae magis con-
uenticulum quam synodus appellari potest — et hoc ipsum
a quibus episcopis uel j)resbiteris? nonne ab illis, qui uene-
rabili Formoso uel eins ordinationi hactenus i)articipati fue-
rant — cunctos, quos aut ergastulis inaceratos aut minis ter-
ritos uel etiam })roemiis deceptos flectere ali(piatenus potuerunt,
memoratam ordinationem negare compulerunt. Quosdam autem
ex illis, tamquam si nihil sacrae unctionis habuerint, nouum
imitati sacrilegium iterum consecrare non timuerunt, tanuiuam
f. :52' si prima in eis non *consecratio sed magis execratio fuerit.
I (a) infinala 11.
(1) loh. 10, 11. (4) Matth. 7. IT).
(2) Tb. 21, 17. (5) Ib. 7. Ui.
(3 Cf. supia 1 c. 1.
sacrae ordinatioiiis papae Formosi I. 79
Vi\e illis. qiii taleiu siisceperimt conseeratioueiii, qnomam
fidem neg-aiiemnt. Annou est fidem negare, iit caetera oiiiit-
tam, sacerdotiimi negando abicere, per qiiod Christi hostia a
pliiribus annis sanctificata et fideli populo dispertita est?
Quod si, apostolo dicente : ' si quis suonuji et maxime dome-
uticorxnn cur am non habet, fidem negauit et est iufideli deten'o7\
quanto amplius fidem negasse et infideli deterior esse con-
uincitiir, qui sacerdotiiim , quo ipsa fides pereipitur. irritum
facere non iieritus est. Piito enim, quod eiusmodi pseudo-
sacerdotum libamina uel quaelibet eeclesiastica ministeria
deo nequaquani placeant et ortliodoxis hominibus prorsus
uitanda et detestanda sint. Atque utinaiii det illis deus poe-
nitentiam, ne pro tanto sacrilegio in aeternum pereant, non
quod secundo, nt ita dicam, sacerdotio digni liabeantur.
Sanetus denique Gregorius Eomuleae sedis antistes et doctor
mirabilis ad lobannem Rauennatis ecclesiae in epistola inter
alia sie seribit:^ Illiid, inquiens. quod dicitis, ut is qui ovdi-
natus est, Herum ordmetur , ualde ridiculum est; sicut semel
baptizatus iterum baptizari non debet, Ha qui consecratus est
semel , in eodem ordlne iterum non ualet consecrari ; sed si
quis forsitan cum leui culpa ad sacerdotium uenit, pro culpa
poenitentia indici debet et tarnen ordo seruajv'. Cernitisne,
fratres mei, tanto testificante doc-*tore, quam nefarium quam- r. 33
que reprobum sit, quemquam in hoc ipsuiii, quod prius ha-
buerat, denuo consecrari?
C. II Adiciunt praeterea callidam explorationem dicentes :
debet illicita remoueri ordinatio. annon? Ad quos responde-
mus: debet et non debet. Utputa nonnumquam fit ordinatio,
quae in tantum probatur illicita. ut nisi remoueatur, anathema
sit et aliquando fit ordinatio, quae paululum uidetur illicita
eique interdum pro temporis necessitate indulgendum est.
(1) 1 Tim. 5, 8. .7. 833), quae et ipsa laiidatiir in lihro
(2) Illud — seruari ex epist. Grego- de ordinat. 17. inf. et def. c. 5 10.,
•iiiGregnriiopp. ed.Bened.Tl.QO'^ - (]09.
^0 Auxilii in defensionem
Remoueri, iiiquam, oportet ordinationem, de qua Niceims ca-
11011 ' ita decreuit dicens : Si qui presbiteri sine ex'amhie sunt
prouecti uel cum discuterentur peccata sua confcssi sunt et ho-
mines contra canones moti mimus eis confcstini '' poncre tem-
ptauerunt^ tales j^egulu non animittit^ quid quod irrcprchensibUe
est, calholica dejendft ecclesia.
In concilio auteiii Neocesariensi ita praefixum leg;itur:''
Freshiter out dincotius si praeoccupatus corporali peccato pro-
moueatur et confessus fuerit de sc, quod ante ordinaiionem
deliquerit, preshiter oblata non consecret immens in reliquis
ofßciis propter Studium bonum , diaconus quoque remoueatur.
Quod si de sc non fuerit ipse confessus et arijui manifeste ne-
quiuerit^ potestaiis suae iudicio reUnquatur. Calcedonensi de-
uique concilio placet," ut qui absolute ordinantur," remoueri de-
beanl. Absoluta siquidem. fit ordinatio, quando non specialiler
f. 33' ecclesiae ciuitatis aut possessionis out * martqrii aut monasterii
qui ordinandus est, pronuntiat. Pajia (iiuxpic Siricius censuit/
ut si per arrogantiam poenilens uel diyamus uel uiduae maritus
clericus factus fuerit, iam non promoueatur. Ab heretico
nanique ordinati de suo statu canonice periclitantur, eo quod
liereticus sacruni ordinem nee sibi liabeat nee aliis dare pos-
sit, neopliitos uero ecclesiasticae applicari niilitiae, apostolus
proliibet. ^
Sunt et alia, quae sacro ordini probantur inimica, uerum-
tameii in authenticis canonibus nihil omniiio nionstrari ])otest,
quod eidem ordinationi, de qua questio uentilatur, obuiare
possit. Sed, ut dicere coei)erani, necessitate imminente quae-
dain in ecclesia fieri permittuntur, quae necessitate cessante
perniittenda non sunt. . Notum est enim , quod Bonosiaci he-
retici comparandi sint ludaeis, eo quod Christum deuni ex
(a) oomlcsiini U. iiianus conlessis inipoiiere Icgilur uf>ud Dioiiysiiiin. (b) C. 9
(Mansi coiic. II, 544). (c) ordinatur IL
(1) C. 9 sec. intcipretat. Dionysii (3) J. 05 (Mansi ITT, 601).
(Mansi coli, concil. II, 6Sü). (4) 1 Tim. 3, 6.
(2) C. 6 (Mansi YII, 375).
sacrae ordinationis i)apae Formosi II. §1
patris substautia ante secula ^euituiii negare uoii timeaut,
sicut Iiidaei eius deitatem neg-aiierunt et Degaut. Eos tarnen,
quos Bonosus antequam damnaretiir ordinauit, si uoluissent
reuertij ne scandalum in ecclesia fieret, beatus papa Innocen-
tius ' cum suis lionoribus recipi sagaciter censuit. Quid etiam
de Nouatianis clericis sancta svnodus Xicena censuerit, ad
memoriam reuocemus. "^ Ait namque: De his,"" qiii nominunt
se ipsos catharos Id est jnundos et aliquando *ueniunt^ ad catho- f ^f
Ucam ecclesiüiJii placuit sanctae et viagjiae si/nodo , ui accepta
manus impositione^ sie vianeant'^ in clero. Acacio praeterea
damnato, quoniam fuerat lieretica colluuione maculatus, eius
tarnen Ordinationen! errore calcato ecclesia in suo statu ma-
nere perinisit.
Ecce, quemammodum a Bonosiacis necnon et a Nouatia-
nis uenientes ad catholicam ecclesiam clerici cum suis reci-
piuntur lionoribus damnatoque Acacio ordinatio eius «depo-
sita noij est: et isti noui aemulatores uirum orthodoxum om-
nique bonitate refertum uipereis carpere unguis eiusque ordi-
nationem per uniuersum Latium dilatatam crudeliter persequi
non desistunt.
C. III Huius denique persecutionis incentores insultando di-
cere soliti sunt: quare domnum apostolicum uestram causantes
depositionem infamare satagitis? anne scitis, quod omnis, qui
apostolicam dignitatem adeptus fuerit, ita ut in cathedra apo-
stoli Petri sedeat, non dubium est, quod paradisi gaudia con-
sequatur, etiam si secus quam oportet apostolatum sibi cre-
ditum amministrat et aliter quam decet, in domo dei conuer-
setur? Uerum, ut ait quidam philosopbus:
Sermo dutur eunctis (uiimis, sapiejitia paucis.
Sed cum tale aliquid nusquam legatur, unde tam perniciosa
opinio nasci potuit, praesertim cum apostolus lacobus terribi-
(a) is B. (b) si aliqnando uenerinl Dionys. (c) sancto et magno concilio,
ul imposiliüiu'in manus accipienies Dion. (d) pernianeaui Diun.
(1) Epist. ad Rufum et Euseb. c. 5 (2) C S sec. Interpret. Dionysii
(J. 100, Mansi ITI, 1061). (Mansi II, 6S0).
Aiixilius und Vulgaiius. 0
§2 Auxilii in dofeiisionein
f- :<4' liter elaniot et dieat:' *Fif/es si/ie operihus inortim est et doc-
tor gentium:'^ Non voronabitur, ait, nisi (jui Ictjitimc certaue-
ril. Quid etiam de infelicissinio Inda conmiemorem , qiü ex
apostolo factum est apostata? scd quia Christus est ueritas, "'
quem sceleratus ilie uendere ausus est, ouinis, qui ueritatera
uendit, eius similis efticitur. Et hoc non paruipendenduni,
quoniani, si apostolus cecidit, facilius, nisi deuni tinieat, apo-
stolicus cadere potest: reuera enini, qui di'um tinwt, nihil ne-
fjlccfit. ' Nicolaus quoque non ab alio aliquo , sed ab ipso
Petro et ceteris apostolis est ordinatus, sua tarnen uesauia in
tantum reprobus inborruit, ut calcata ueritate nouaui conde-
ret heresim, unde dominus ad ecclesiam in apocalipsi^ dielt:
Odisti facta Nicolaitariün, quae et eijo odi. Ig'itur non sine
formidine recolendum est et quam maxime diuitibus et pote-
statibus, quod in libro sapientiae scriptum cst:*^ Cid plus com-
mitlitnr , plus al) eo exiijitur et fortioribus forlior instat cru-
ciatio. Alias auteui per quendam sapientem dicitur: aie Lan-
des quemquam in uita sua, quia uidclicct, sicut nemo iniquo-
rnm, quamdiu in bac mortali uita subsistit, desperandus est,
ita nemo iustorum, donec buuianitatis debitum soluat, de per-
cipiendis aeternae uitae ^audiis securus esse poterit.
C. IUI Inde nimirum scriptum est:" Sunt iusti atque sa-
pientes et opera dei in manu illoruni et tarnen nesvit homo,
utruni amore an odio diifui sinl. Ad sublimiora conscendam:
ipse etiam saluator noluit discipub)s suos de perseuerantia in
eo manendi reddere securos, sed conditione interposita dixit
illis:** Si manser^itis in nie et uerba mea in uobis manserint^
quodcunique uolueritis et petieritis, firt uobis. Septuaginta duo
praeterea discipuli reuersi s^unt cum gaudio dicentes:'' JJo-
i. 35 mine, etiam daemonia subiciuntur nobis in nomine tuo. *Quos
(1) lac. 2, 20. 26. (6) Sapient. 6, 9.
(2) 2 Tim. 2, 5. (7) Eccle. 9, 1.
(3) 1 loann. 5, 6. (8) loaiin. 15, 7.
(4) Eccle. 7, 19. (9) Luc. 10, 17.
(5) Apoc. 2, 6,
sacrae ordinatioms papae Formosi II. 83
Inimilitatis magister uoluit g-ratificis exliilarare uerbis, sed
potiiis terrificans : ' Uidebam, inqiiit, sütunan sicut Juhjur de
caelo cadentem, ac si diceret: si arclian<reliis per superbiam
satanas effectus de caelo cecidit, facilius iios, qui fragilitate
carnis grraiiamini, eadere potestis et idcirco de salutiferis sig-
nis et daemonum expiilsione iiobis gloriari non expedit. Et
alibi exliortans eos ad humilitatem dixit:"- Cum fecen'tis oni-
niü, qiiae praeccpta sunt uobis, dicite , quia serui inutiles su-
mus, quod debuimus facere, fecuiuis, Porro Zebedei filii inatre
interueniente, ut imus eorum ad domiiii dexteram et alter ad
sinistram in caelesti regno sederent, aiidierimt:^ Hoc non est
meum dare uobis, sed quibus parutum est a patre mco. Quod
beatiis Hieronimus ita exponens: Reijuum, iuquit, dci non est
dantis sed accipientis — — uccipietis Ulud.'' Xibilominiis aii-
tem et sanetissimiis papa Gregoriiis, ciuus lueulentis expla-
nationibiis imiuersa laetatur ecclesia, nihil tale aliqiiid de
apostolieis pontificibus sentire dinoscitur, quin potius '' ea sae-
pissime in suis expositionibus loquitur, quae ad metum et
tremorem omnium pertinent fidelium. Ex quibus est illud
euangelicum : ' Multi enini sunt uocati, * pauci uei^o electi, quod c 35'
exponens ait: Multi quidem sunt uocati, pauci uero electi,
quid et ad ßdem plures ueniunt et ad caeleste regnuin pauci
perducuntur. Ecce enim ad hodiernain festiuitatem" quam,
multi conuenimus , ecclesiae parietes implemus et tanien quis
sciat, quam pauci sunt, qui in illo electorum gt^ege dinumere?i~
tur." Quid etiam beatissimus pater Augustinus de incerta
securitate uniuscuiusque fidelium intellegat, non omittani. In
libro nanique, cuius titulus est: de correctione et gratia ita
disputat, quod perseueratiiris sanctis sie quaedam in sc?ipturis
diciintur — — et miilta simiiia dicuntur. ' In isto temptatio-
(n) Hieronymi opp. cd. Vallarsi VU, 156 non est personarum acceptio. (b) pon-
tius B. (c) fesiibilaiem B. (d) Augusüni opp. ed. Ven. XIV, 949 Hb. de
corrept. et gratia. illa debent. aha sapere. eos piofecto. et piopheta. uelle et posse.
[[) Luc. 17, 24. (4) Matth. 22, 14.
(2) Luc. 17, 10. (5) Gregorii opp. I, 1513 l.I liom.l9.
(3) Matth. 20, 23.
ß*
§4 Auxilii in det'ensionem
(. DU /lis lüco — — esse iioii polerlL ' Proptcr hiiius iitHiliilem —
— vonlhujut aiiferri.^' Hucusque sanctus Aiig'ustinus.
His igitur sen])turariiin testimoiiiis i)raenotatis o])iiii()
illa, (juae super apostolicis patribiis fallaciter inoleuerat, iiera-
citcr refiitata est. Adulatores uero, qui eam procaciter dis-
seniinabant, audiant tandeni elogiuni siiae inercedis, scriptura
dicente : ' Qui beneilicit proanmo suo uocc (jriindi de nocte
consiirgens similis est mcdedicenti, Proplieta quoquc de huiiis-
ceiiiodi fauoribus'" dicit:' Oleum aulem peccatoris non unpin-
ijuet Caput meuni. Caeterinn aiitem non solum qui uere est
apostolicus pastor, sed omnis, qui uere est episeopus, presbi-
ter, diaconus et, ut breuiter concludani, oumis, qui uere est
ebristianus et usque in fineni perseueraiierit, saluus erit^
et caelestis patriae felicitatem laetus percipiet perceptanuiue
cum sanctis omnibus perenniter possidebit.
f. 36' C. V Nonnulli praeterea leuitarum *cuiusdani emulatio-
nis causa per uiui facti sunt episco})i, postnioduni uero spon-
tanee'' doniinici corporis et sanguinis hostias consecrarunt et
episcopale officium, ut moris est, peregerunt, deinde proce-
dente -tempore apostolici culminis ambitione succensi episco-
pales infulas reliquerunt et in leuiticum, ut prius fuerant, re-
uersi sunt ordincm. Huius rei gratia uellem scire, si baec
licenter facere potuerunt, eo quod sacris altaribus assistentes
missarum oblationes sacriticauerint et episcopale ministerium,
ut consuetudinis est, compleuerint. Seimus enim, quia Na-
talis iSalonitauus episeopus inuidia ductus arcbidiaconum suum
nomine Honoratum, si dici fas est, degradando presbiterum
fecit. Quod audiens beatus papa Gregorius indigne tulit de-
stinatisque epistolis eundem Natalem, prout dignus erat,
uehementer arguit, Honoratum uero in arcliidiaconatuui redire
(a) II). 050 non e\'|i<>ilit esse ssciiro-. et hoc. siciit est. iia et in. (li) Ih. ne (|iiis.
et alicinando. priiisqiiani eis. (c) faborihus V>. (d) si)onianoq li.
(1) Troverb. 27, 14. l3) Mutth. 24, 13.
(2) Psalm. 140, 5.
sacrae ordinationis papae Formosi II. 85
l)raeecpit. ' Sed de illo nequaquani legitur, quod ultroneus
uel iniiitus missam fecerit, qiiamquam nemo inuitus iiiissam
facere possit. Xeque enim frustra per prophetam dicitur ad
dominum:'^ Voluntarie sacrißcabo tibi. Ergo qiiisquis ille est,
ßi non sacramenta confecit, si non popiüis tribuit, si non mis-
sam secimdum cousuetudinem compleuit, iit opiiior, iuste in
leuiticum rediit honorem.
Hoc totiim, fratrcs mei, cur memorare curauimus? nisi
quia Serg'ius, cuiiis pestiferam emulationem in exordio tetigi-
mus, licet per uim, ut ipse fatetur, tarnen episcopus fuit et
missas, ut alii di*cunt, spontaneus iuxta cousuetudinem com- f. 37
pleuit tribusque annis in eo loco, qui ad Cere uocatur, eccle-
siae genitricis dei sempcrque uirginis Mariae episcopatum
amministrasse fertur. Postmodum uero apostolici fastigii de-
siderio inflammatus in diaconium rediit; qui tandem aliquando
uoti compos effectus episcopos, presbiteros caeterosque Christi
ministros, quibus praeualere aliquatenus potest, subuertere
non ueretur atque utinam corporaliter tantum et non spirita-
liter illos afficiat I Pro nefas, impellit eos irritum facere, quod
sine animae perieulo irritum fieri nequaquam potest et cogit
eos acci])ere, quod denuo in id ipsum accipi sacrilegium est,
immo noua heresis.^ Ej^urge, quare obcIo?v?ii^ domine,'' exurge,
interueniente apostolo Petro, memor eslo obprobrii seruorum'
tuortim,'' memor esto periclitantis ecclesiae tuae: tu enim ad
apostolorum principem polliceri dignatus es,*^ quod poj^tae in-
feri non praeualeant aduersus eam. Haec nimirum mater est
uniuersae christianitatis , cuius radice omnium ecclesiarum
propagines fecundantur, cuius mamillas fideles populi cum
regibus ac principibus pariter sugentes ad aeternae uitae
conuiuium praeparantur,. cuius iudicio totius orbis errata cor-
riguntur. Et quomodo in ea tam peruersum scelus contra
(1) Cfr. Gregorü opp. II, 503, 5S1 (4) Psalm. 43, 23.
(J. 721, 810). (5) Psalm. 8S, 51.
(2) Psalm. 53, s. (6) Matth. 16, IS.
(3) Cfr. de sequentib. supra 1. I c. 1.
gg Auxilii in defensioiieni
dei sacerdotes oriri potuit? An illiid est, quod beatus Grego-
rius in omelia loquitiir:' Considerate , inquiens, quid de gre-
gib US agatur, quando lupi pastores fiunf: hi enim custodiam
f. r,' grcgis suscipiimt,''' qui insidiari g?"egi dominico non metuunt,
contra quos dei gi^eges custodiri dehuermit. Huiiis denique
ordinationis uox est in canticis canticorum : - Filii matris meae
piignauetnnit contra nie. Xcc mirum: saneta enim ecclesia,
donec mundi terminiis ueniat, ad instar lunaris globi'' modo
crescit, modo deerescit, nunc beatorum pontificum doctrina et
salutiferis actibus elara refulg-et, nunc per reprobam uitam
carnalium sacerdotum moresque sinistros uelut interlunium
ad tempus obscurari uidetur. Sed qui uere sunt filii eins
nee prosperitatibus extolluntur nee aduersitatibus deiciuntur,
sed aequo animo usque in finem perseuerantes aeternae bea-
titudinis coronam percipient.
C. VI Omnibus interea patet et neminem latet, Ordina-
tionen! illam multipliciter dilatatam et caritatis uinculo cum
Omnibus ortliodoxis esse conexam. At uero si nunc ad fal-
sorum chrißtianorum procellas, tamquam nihil omnino fuerit,
sie rcpente praecipitatur, quid aliud restat, nisi ab eiusmodi
episcopis per uniuersam Italiam dedicatac ecclesiae — —
f. 38 prorsus perierintj'' Similiter autem sanctiiicationis lia-
'buisse. '' Quis hoc nisi hereticus dog-matizare audeat? Xos
f. 38' autem — regulariter fouet.** Quapropter isti sanctissimi cen-
sores de caelo uenientes si aequitatis et non odii amatores
essent, decernerent utique, ut quemammodum huic ordinationi
onmes generaliter praebuerunt assensum, ita et generale con-
cilium canonice conuocarent et sie demum per uniuersale de-
cretuni iustissima censura deliberaret^ et si praephatam or-
(a) gloiii B. (I)) Omisi, quae iam supva c. 8 libri I Icgimus. (c) //). lam
in dominitis. quam in aliis. immolatae deest. assensuin pariier pericliieiiir. hoc aiidire.
nihil prorsus. (d) Ib. el irrepreliensibilem. ui — esi deest. legilima esse dinosciiur.
interfiiisse legunlur. dominica paci*.
(1) Opp. I. 1503; Lib. T hom. ]7 (3) Cfr. Inf. et def. c. 30 (p. 50),
cfr. Inf. et Def. c. 12. ubi similia proferuntur.
(2j Cantic. 1, 5.
sacrae ordinatioiiis papae Formosi IL 87
dinatioiiem, qiiod noii credimus, iieliit ficulneam iufriictiiosam
abscidi et tamquani stercus de domo dei prociil expelli opor-
teret uel etiaiu, si Serg-ius pater duobus uiuentibus apostoli-
cis canonica auctoritate. siiperpositus est, euidentiiis claresce-
ret. Ac per hoc ciiiiis pars in redargutionem iieniret, me-
rito exclamaret et diceret: * Melius est a sapiente eorripi,
quam stultorum adulatione (Jecipi , quin, cum iudicamui\ a do-
mino corripimur , ut non cum hoc mundo damnemur.^ Haec
enim ad Corintbios apostoliea est declarata benig'nitas, ut
boni semper in iino spiritu concordem sententiam proferant.
Hinc Prosper Aquitanus in poemate sententiarum dieit:^
Omnibus in sanctis pulcra est concordia pacis^
cum multis unum conuenit atque plaeet.
C. YII Postremo autem si uir domini Forniosiis cuiquam
reprehensibilis iiidetiir, non nobis officere debet, qui de lon-
g-inquis terrarum spatiis ad apostolorum principem confluxi-
mus et ab eins, * quem repperimus, uicario , ut antiquitus in- f. 39
stitutum est, sacram unctionem accepimus, sed penitus Roma-
nae ciuitatis populo '' — — .
C. YIII Quidam autem ex eis, quorum oeulus simplex
non est," ad baec respondere non erubescunt dicentes: uim
passi sumus et non ultronei sed coacti Formoso eiusque or-
dinationi partieipati sumus. 0 infructuosam apologiam! et
ubi est, quod saluator ait:^ Nolite timere eos, qui occidunt
corpus^ üfiimam autem non possunt occidere, sed potius eum
timete, qui potest et animam et corpus perdere in (jehennam.
Ulis autem, qui uel ad utiliora certamina se conseruari ap-
petunt uel poenarum atrocitati suceumbere formidant, alt:''
Cum persecuti uos fuerint in una ciuitate, fugite in aliam.
(a) Hac Ji. (b) Omisi qune sequuntnr : qui eiini — extiterunt, quin supra c. 9 iom
legimus.
(1) Eccle. 7, 6. (4) Mattli. 6, 22, Luc. 11, 34.
(2» 1 Cor. 11, 32. (.5) Matth. 10, 28.
(3l Bibl patr. Lugdun. VTII, 89 i6) Matth. lU, 23.
De obseruantia pacis : Moribus in san-
ctis etc.
gg Aiixilii in (lefensiononi
Obiciiint autciii ud liacc dicentCR: nee Dioclitianiis iios nee
Maximianiis de Christo intciTOg:auit , ut iios martyrizandos
spiculatori traderemus. Haue nimirum cxcusationem praecur-
aoY domini lohaiines baptista non iierbo scd opere dissoliiit,
qui intciTog-atus non est, utrum crederet in Christum et ta-
rnen, quin sceleratissimum regem arguens ueritatem non ab-
scondit' in corde suo utique i)ro Christo eapite truncari rae-
ruit, qui dixit:' E(jo sunt iicritas. Uerumtamen istiusmodi
apoh)giam psalmographus incurrere metuens dicebat:'^ Fonc,
r. :vt' domim'^ ciistodiam * ori meo et ostium circinn.stimtian lahiis meis^
vt non (Icciines cor woum in ucrhinn mnliim arl oxcvsamUis ex-
cusutionos in peccatis.
Quis enim nesciat, quod qui('um(|ue in saeris ordini])us
delinquat et quam maxime ubi sumnius ordinatur pontifex,
in deum proeul dubio delinquat. Et certe serii)tum est:^ Si
peccnuerit homo in liomineni, potent ei pldcari dominus, si au-
lem in deuni peccaueril, quis or(d>iV pro eo? Alias autem quo
pacto uiolentia dici potest, quandoquidem non dauina rerum,
non iacturam honoris, non salteui alapam sustinuit ille, qui
se illicitis ordinationibus per uim connnunicasse fatetur.
Neuipe apostoli uox est ad Hebreos : ' Nondum usque od san-
(juinem resfi/istis aduersus peccutum repuffnantes, et (piibus hoc
dicebat electionis uas?^ illis uidelicet, qui mapiuni certamen
passionum sustinuerant et rai)inaui bonorum suorum cum
gaudio susceperant. "
8ed, ut dicere coeperam, quidam ex eis, quod absque
uerecundia exi)rimere nequeo, ad instar lanitici instruuuMiti,
quod a uoluendo uindile appellatur, ad cuiuslil)et suasionem
uel minarum asperitatem in mendacium deuoluuntur'' et ob-
durata fronte illum, quem fauente clero ac populo ])apam or-
(a) .'i...ilil ]i melius Ulirrifi cum mnriiiiie ahsciais. (I») or.iuit li. (c) di--
uolbiinliir //.
(1) loann. 14, 6. (4) Ilebr. 12, 4.
(2) Psalm. 140, 3. 4. (5) Act. 9, 15.
(3) 1 Reg. 2, 25. (6) Ilebr. 10, 32. 34.
saorae ordinationis papae Formosi 11. 89
diuauerant eiqiie per dies plurinios participati fuerant, repente
irritum faciimt et apostatam pariterqiie inuasorem appellaut
eique insultautes aiunt: non spontane!, sed terrore compulsi
ordinauimus te formidantesqiie pericula tibi obsecuti sumus.
Qua de re, si fari liceat, istud est daeinonium meridianum,
quod non *timet ille^ qui in "protectione dei caeli commorahi- ^- 40
tur,^ Ecee lii sunt, qui reuerentissimam Ordinationen! liomi-
nis dei toto annisu praecipitare desudant. Medice ciira te
ipsum. ^ Fortassis enim aduersus nie seuire incipiunt et acer-
rima iaculari connicia. Ego autem in domino laudabo ser-
monem,^ quoniam sicut nullius fauoribus extollimur, ita nul-
lius infamationibus deieimur. Neque enim quemquam eorum
nominatim exprimere uisus sum, sed dixi: quidam ex eis,
quorum oculus simplex non est. Erijo si quispiam irascitu?%
ut ait Sulpicius, ^ ipse de se dicta manifestissime comprobabit,
cum fortassis hacc nos de aliis senserimus. Sed reuertamur
ad id, quod coepimus.
C. Villi Aiunt enim : nobis collata est potestas, ut quod-
cumque ligauerimus super terram, ligatum sit et in caelo et
quodcumque soluerimus super terram, solutum sit et in caelo.
Absit enim, ut cuiquam deus potestatem nequiter agendi con-
tulerit, absit, inquam, ut diuini ministerii sacerdotes cuilibet
ad inferos praecipitare mandauerit. An non est praecipitan-
dus ad inferos, qui denuo in sacerdotalem ordinem consecra-
tur, praeter si eiusmodi sacerdotium poenitendo reliquerit.
Qui sunt ergo pastores ecclesiae, quibus ligandi soluendique
facultas a domino commissa est? Primus quidem ut legen-
tibus patet, uniuersalis papa, uicarius scilicet apostoli Petri,
deinde sunt episcopi, postremo autem presbiteri, sed non se-
cundum pastoris arbitrium, sed potius quisque secundum me-
ritum suum aut soluitur aut ligatur. Quod ita sit, non mihi.
(1) Psalm. 90, 1. 6. (4) Vita b. Martini c. 27 Xam si
(2) Luc. 4, 23. irascitur, de se ipse dictum fatebitur,
(3) Psalm. 55, 11. cum fortasse nos de alio senserimus.
90 Aiixilii in defensionem
sed beato credite Hieroniiuo. Exponens itaque cata' Matlieuui
f. 40' *euangelii capitulum: quaeciimque uliig auet^itis et in caelo,^
ait: istiwi locum — quaej^atur.^ Haec sanctiis Hieronimus.
Per proplietam quoque dicitur:'^ Morfißciihmit aniuias, quae
non moriiintur et uinificahimt animas, quae non uinunt. Non
morientem quippe vwrtißcat, iit ait beatus Gregoriiis,^ qni iu-
stuni damnat et non uicturum uiuificare nititur, quireum supplicio
übsoluere conatur.
Sed sine , '" inquiimt , iuste , sine iniuste obliget pastor,
ijregi tiniendum est^ ne per elationem tumidae reprehensionis
culpa, quae non erat, fiat. ^ Uera quidem sententia , sed non
ita intellegenda, ut illud, qiiod dicitur iniuste, sie accipiendum
sit, tamquam in illis, quae manifesta ratione deo inimica esse
probantur, cuilibet pastori optemperandum sit. Uerbi gratia
si te ad periurium, falsum testimonium, sacrilegium uel homi-
eidium excommunicando impulerit, num quidnam in talibus uel
eorum similibus pastoris excommunicatio timenda uel facienda
decernitur? Nequaquam: quippe non solum, qui facinnt^ apo-
stoli uerba sunt/' sed et qui consentiunt facientibus , diijni
efficiuntur morte perpetua. Caeterum autem si uos' ecele-
siarum pastores de nostris oflfensionibus iuste uel iniuste obli-
f. 41 gare uoluerint, iuste uidelicet, si nostra pi*aeces*serit culpa,
iniuste uero, si non liabuerimus culpam, talis obligatio rec-
tissime fonnidanda est et diligentissime obseruanda, donec
per eins, qui obligauit, indulgentiam absolui mereamur.
Et quo,^ inquiunt, pacto per apostoluni dicitur:'' Qui re-
sistit potestati , dei ordinationi resistit, non est enim potestas,
nisi a deo. Audi, quo : in bis enim, quae cbristiana lex abo-
(n) secundum superscribitiir. (h) Hicnmynii opp. VII, 124. cf. snpra I c. 13.
(1) Matth. 18, 18. (5) Gregorii opp. L 1556.
(2> Ezech. 13, 19. (6) Rom. 1, 32.
(3) Grcgorii opp. I, 1555, (7) si nos — mereamur repetuntur
(4) Quae sequuntur: Sed siue — de ordinat. c. 35 1. 1.
perpetua repetuntur in libro de or- (8) Et quo — deliberatione ib. c.34.
dinat. e. 34 (ed. Mabillon p. 38», cf. (9) Rom. 13, 2. 1.
Inf. et def c. 15.
sacrae ordinatioiiis papae Formosi IL 91
minatur ac proliihet nulli umqiiam potestati oboedire iiel consen-
tire debemiis, quin potiiis in qiiantum sine peccato possumus,
resistere debemiis, lioc est non materialibus armis, non dolosis
machinationibus, sed rationabili responsione atque liumillima
deliberatione. Hinc est enim, quod alibi refert : ' Minister dei
est tibi in bonum. Cur addidit in bonum, nisi quia minister
dei non est tibi in malum.
C. X Hinc est etiam, quod beatissimi apostolorum , Pe-
trum dico et Paulum, ethnico imperatori, cuius utique potestas
a deo erat, resistere non dubitauerunt , unde factum est, ut
Petrus crucis patibulo figeretur et Paulus capite truncaretur.
An dicere possumus, quod pro Christi confessione gentilium
ferocitati sit repugnandum et cbristianorum falsidicae potestati
sit optemperandum ? Et ubi est, quod apostolus lacobus ait:^
Fides sine operibus viortua est. Denique beatus Ambrosius
resistens Theodosio, cbristiano scilicet augusto, ecclesiae ianuas
clausit eumque ingredi non permisit. Et hoc non praeter-
eundum existimo, quod doctor gentium inter alia scribens ad
Romanos:^ Vis, inquit, non tiniere potestatem, bonum fac et
habebis laudem ex illa. Hoc enim pater Augustinus in ser-
*mone de festiuitate' sancti Laurentii itaexponit: Quid, ergor.AV
ait a/iquis — ~ ipsa tibi laudis occasionem praebente}' Haec
sanctus Augustinus ; nos autem, quod coepimus, prosequamur.
Super calhedram Moi/si, ait euangelium,' sederunt scribae
et pharisei, omnia, quae dixerint uobis, seruate et facite. Quis
hoc iubet: procul dubio dominus Icsus. Omnia ergo^ in hoc
loco solummodo in bonam partem accipienda sunt, alioquin
ludaei, qui scribarum et phariseorum consilio atque hortatu
eum crucifixerunt , immunes a tanto scelere esse debuerant,
(o) fpstibitate ß. (b) ^ermo 302 {Auqmüni opp. VIII, J230) ul poiesiaie. de illo.
qnanilo laciendo bonum. ex illa mailyr sancius Laiireniiiis. quid enim aii. bonum fece-
runt. laudabit le decejierat te. Si enim iusta e>t potesui?, habebis laudem ex illa elitim
ipsa laudante. si autem.
(li Ib. 1.3, 4, cfr. siipra 1. 1 c. 12. (4) Matth. 23, 2. 3.
(2) lac. 2, 20. 26. (5) Cfr. supra c. 12.
(3) Rom. 13, 3.
92 Aiixilii in defensionem
r. 42 *sed quam magniim et qui dixerimt et qiii crucifixeruut , ha-
biierint peecatiim, non soluni sacra scriptiira, sed etiam Ro-
maiia testatiir historia. Quod aiitem omnia non semper ad
ti^tuni, sed plerumque ad maxiraam pertineant partem, non
tantum diuini apiees, qnibiis magis eredenduin est, sed etiam
gentilium librorum demonstrat auetoritas. ' Dens enim odit
iniquitatem iuxta illud:" Quoniain non uolejis deiis iniquitatem
tu es, odisti\ domine, onines , qui operantiu' iniquitatem. Et
quomodo consequens est, ut deus, qui odit iniquitatem, pastori-
bus ecclesiae suae auctoritatem tribuerit operandi iniquitatem?
C. XI An non est iniquitas sanctam ordinationem, quae
a pluribus annis longe lateque per uniuersam Italiam Christo
famulatur, nunc ad istorum libitum uelut puerorum ludibria
praecipitari et quosdam idiotas et non plenae fidei sacerdotes,
quod dictu nefas est, iterum in sacerdotale ministerium con-
secrari? Eeuera enim p<>ntifex appellatur, quod pontem faciat,
band dubium quin fideli populo, sed utique ad aeternam pa-
triam et non cuiquam ad aeternum interitum. Papa quidem
ex Graeco in Latinum pater interpretatur, uidelicet quod cunc-
tos ecclesiae filios more paterno dilig-at atque gubernet, non
^ quod uenerabiles sacerdotes, qui per tot annos dominicas
bostias immolauerunt et populis tribuerunt iniqua degradatione
ac sacrilega consecratione deturj^et ac deturpando a cbristiana
religione alienos efficiat. Xam boni pastoris est. ut ait quidam,
pecus paseere, non deg:lutire.
f. 42' Hactenus, inquiunt, non fuit,* qui talia eonscribere prae-
sumserit. Xumquid qui loquitur, non et audicf? Eeuera enim
bactenus non fuit, qui eiusmodi sacrilegium in catboliea eeclesia
positus committere ausus fuerit. Apostolicus, inquiunt, pon-
tifex omnes iudicat et ipse a nemine iudicatur. Ita est, sed
quis eum iudicare contendit? Aliud namque est iudicare et
aliud est afflictorum gemitus in querellas prorumpere. Nos
(1) Cfr. de ordin. c. 33, ubi eadeni (2i Psalm. 5. 5. 7.
repetuntuv.
sacrae ordinatioiiis papae Formosi II. 93
enim neminem iuclieare quaerimus, quoniam nee debemus nee
possumus, sed contra iiidicem crudeliter iudicantem lacrimosis
questibus caelum et terram inuocamns. Praepositorum , in-
quiunt,' mala non sunt a subditis denudanda, sed potius
operienda: nam, qui denudaiierit, Cham elogio denotabitur
et qui operuerit, magno, ut vScm et laphet, praeeonio glori-
fieabitur. Uera quidem sententia, sed a praesenti neg-otio
prorsus aliena. Xos autem praepositorum nequitias nequa-
quam detegimus, sed ab eis passim detectas et bostiliter
iaeulatas ferre non possumus, eorumque intolerabili uexatione
coacti uoeiferamur. Fateor equidem, quia sacerdotali compas-
sione stimulatus ad instar lagunculae musto fluctuantis uali-
dam mentis patior tempestatem et si non infirmitas impedi-
mento esset, plurima de sacris uoluminibus in hoc ipsum con-
ferendo respirare satageremus.
C. XII Attamen ad refellendam persecutorum tyrannidem
id solummodo sufficere potest, quod de Bonosiacis aliisque
hereticis supra retulimus:"" ut puta si ab eiusmodi hereticis
ad catholicam * uenientes ecclesiam sine aliqua deg-radatione i. 43
cum suis honoribus recepti sunt, quanto magis memorata or-
dinatio, quae a catholico ordinatore instituta est, inquietari
nullatenus debet. Quam ob rem, reuerentissimi patres ac
domini mei, quos sacerdotalis compassio tenet afflictos et
ehristianitatis zelus accendit, quid interim agendum putatis?
Xauiculam quippe apostolorum, ut ipsi cernitis , urgent uenti,
fluctibus hitera tunduntur. ^ Quid ergo aliud restat, nisi ut
precibus excitetur ille, qui promittere dignatus est:' Ecce
eijo uübiscum sum omnibus diebus itsqite ad consummationem
saecu/i, et solita pietate imperet uentis et mari fiatque tran-
([uillitas magna.^ Et hoc cum factum fuerit, ammirantes dica-
(1) Cf. Inf. et Dcf. c. 13 (p. 45 ed. (4) Matth. 28, 20.
Mabillon'. (5) Matth. S, 26 cfr. Auxi.ii epist.
(2i Cf. cap. 2. ad Leonem Xolan. episc, (ed. Mabil-
(3) Cf. Hieronyni. dialog. adv. Lu- Ion p, 40).
ciferianos c. 19 ',opp. II, 191).
94 Auxilii in dcieiisionem papae Foimosi II.
mus sing"iili, dicaiiius oiiincs: Qualis esl hir, ci/i iirnli cl imwo,
oboedinntV vSane si quando in opoitimitatibiis, in tribiilatioiie
humanmn auxilium deficit, diuinum est imploranduiii. IJonum
ergo ceitamen sit in desiderio, nain ex diuino adiutorio erit
in perfectione.
Et lioc non praeterniittcndum, (piod sacri ordinis sii})iier-
sores, de quibus supra latius incnlcatuin est, insultantes aiunt:
quis est ist€ iiir iinperitus, qui sibimet tantain nsiirpat auc-
toritatem, nt contra summum pontificein, apostoloruni scilicet
uicarinm, (piod non decet, prorsus audeat loqui iamianiquc
pro talibus ausis digniis est anatlieniate })lecti. Aiidiat quis-
quis ille est: falsns festis non erit impiuiitus^^ Nos eniin ad-
uersus suinmvim pontificein nihil oninino, (piod indecens est,
f. 43' loqui praesumimus *Nani, qui uere est suunnus pontifex uere-
que apostoloruni uicarius, diligentcr attendit, quod dominus
ait ad primum ecclesiae pastorem:^ St f/i/i(/is nir, pnscc oups,
pusrr (ujnos nieos. Meas, inquit, oues, nieos agnos, utique
non tuos. Agnoscamus ergo uoceni pastoris eiusque pasto-
ralem gubernationem et si quippiam dolore compulsi, quod
non debuiinus, aduersus (mihi diccre ausi sumus, terrotenus
prosternamur, uerberibus arguamur, castigationil)us emende-
mur. Ipse etiam saluator pcccantibus in se, si tamen ])oeni-
tentiam agant, ignoscere non dedignatur, cui cum patre sanc-
toque s])iritu una est diuinitas, aequalis gloria, coaeterna maie-
stas per infinita saecula saoculorum. Amen.
(1) Matth 8» 27. (3) luiinn. 21, IG. 17.
(2) IVov. H). 0 cfr. 1. T c. 10.
APPENDIX
Post loLannem papam fuit Marinus, post hime Adrianiis,
post himc Steplianus, filiiis Adriani. post liunc Formosiis, post
hunc Bonifacius, post himc Steplianus, qui fuit per quinquen-
nium in Aganina ecelesia episcopus; iste persecutus est For-
mosum. Postmodum uero extitit Eomanus, post hunc Theo-
dorus, frater Theosii episcopi; iste nimirum Tlieodorus fuit
de ordinatione iamdicti Stephani, iilii Adriani. Hie est, qui
reconciliauit Ordinationen! Formosi, quam praefatus Steplianus
Aganinae ecclesiae per uim intus Romae et non foris depo-
suerat, nee tarnen praesumpserat eos iterum consecrare. Iste
namque Tlieodorus, ut diximus, eos reconciliauit et libellos
abrenuntiationis eis reddidit et igni creniari praecepit. Deinde
fuit lohannes, cpii ad confirmandam Ordinationen! Forinosi
synodum septuaginta et trium episcoporum in urbe Rauenna''
statuit, in qua synodo etiam arcliiepiscopi et rex Francorum^
affuerimt. Ibi namque coram eis igni combusta est synodus,
quam memoratus Stephanus Aganinae ecclesiae in damnatio-
nem Formosi fecerat. Post hunc quoque lohannem fuit Bene-
dictus, filius Mammali, post liimc Leo, post bimc Christopliorus
inuasor; post hunc iste, qui praesens est, Sergius, quem prae-
fatus Marinus subdiaconum fecit et Formosus fecit cum episco-
pum ecclesiae sanctae Mariae ad Cere. Praedictuin namque
Steplianum tunc fecit episcopum iamdictae ecclesiae Aganni-
nae. Isti enim pontifices ecce iam per annos uiginti et sex
Romanae ecclesiae praefuerunt.
^ (a) rabenna B.
(1) Lambertus Imperator.
INCIPIT LIBELLUS IN DEFENSIONEM STEPHANI
EPLSCOri ET PRAEFATAE ORDINATIONIS.
f ,4 Iiiuidia iufelix, perpeiide, quod primiini üiordax tili sis
ideoqiic teiiiet ii)sam ad erugiiiis instar proprio telo iiulneras,
cuius obstiiiatio tauta est, ut quem seinel odio habere eoeperit,
si euiu uiueuteni subuertere ueqiiiuerit, mortuum delionestare
eouteudit.
C. I Uenerabilis Ste})liaims episcoi)iis, qiii iiui)er migrauit
ad doiiiinum, cuius sanctitatis fiierit cuiusque niansuetudiuis,
11011 solum (\im})aiiia, ueriiin ctiaiii omnes in eircuitu i)Ositae
reg-ioiies optiuie sciunt. Sed (luia inali, ut dicere coeperam,
seiuper odio habcnt bonos, (piidani noui acmulatores eiim
contra canonuiu instituta intbronizatum fuisse conti ii<]::iint.
Quaproi)ter audiant aeuiiili, quia reuerentissiinus Stephauus,
sicut ouiiiibus i)atet et neuiinem latet, non est de sede ad se-
deni nee de ciuitate ad ciiiitatem translatus, sed de long-o
exilio longaque pereg-rinatione , quam per trigiiita fere aniio-
rum curricula passus est, non ad suaiii sed aliorum utilitatem
transbitus atque intbronizatus est. Quod qualiter fiierit, com-
pendioso stilo prosequamur.
Denique cum Surrentinae i)raeesset ecclesiae ab iuq)iis
conciuibus a])prehensus est et flag-elhitiis et Salerniuii in exi-
lium asj)ortatus ibiipie \)cr annorum si)atia in custodia reten- i
tus est. Tandem aliquando Landolfus gastaldeus, (pii erat j
cognatus eins, iiix apud Uaiferium priucipem' o})tinere })otuit, I
ut eum aleudi gratia Suessulaui deferret. In ([iia non i)aucis
(Ij Princeps Saleriii SOI — 880. I
Libelliis in det'eiirsioueiii Stepbaiii episcopi. 97
temporibiis peregriiiatus est cupieus quidem ad apostolorum
limina *properare sed patefactis inimiconim insidiis iter arri- r. 44'
pere non ausiis est. Destiuatis tarnen epistolis apostolicos
patres interpellare eurauit, sed nihil omnino proficere potuit,
excepto qiiod pietatis intnitu elemosinas ei transmittebant :
erat quippe rebus expoiiatus. Xonne Siirrentinae ciiiitatis
primates more bestiariim' adeo feroces existunt, ut non so-
lum apostolica interdieta pro nihilo diicant, uerum etiam sua
sponte ecelesiam ingredi paruipendant et idcirco ecclesiastieis
priuari officiis uel a communione suspendi, non magnopere
curant? Qiiod ita sit. illorum episcopium testimonium prae-
bet, quod ecce iani per annos triginta et eo amplius episco
pali reg-imine destitutum ac uiduatum sordet.
C. II Interea Saracenis non soliim Campaniani sed om-
nes circumquaque regiones depopulantibus capta est Suessula
simulque igiiibus exusta. De qua nunc domini antistes tara-
quam iustus Loth de ineendio fugiens deuenit Xeapolim, sci-
licet ad natale solum. Quod audiens Petrus praefectus, qui
eum una cum Paschale germano suo caesum, uti iam diximus,
in exilium destinauerat, egit apud Athanasium pontificem, qui
tunc Neapolitani ducatus gubernacula regebat,' ut idem pater
Stephanus procul in exilium mitteretur, alioquin ipse rebellis
existeret. Quid multa ? in tantum praeualuit iniquitas, ut uir
domini lacrimarum fönte rigatus parentes et notos patriamque
relinquens ad Capuanam *urbem in exilium destinaretur. f. 43
Saracenorum quoque innumerabilis multitudo terra marique
discurrens uillis pariterque oppidis captis simulque exustis et
habitatoribus iugulatis nihil omnino, quod ad uitae solatium
pertinet, relinquebat. Quam ob rem longe lateque facta est
ualida fames, uir autem dondni Stephanus non parua inopia
grauiter affligebatur , ita ut clerici eins ostiatim elemosynas
(a) uestiarum B.
(1) Athanasius TI episc. Xeapol. inde ab a. ^72, dux ab a. '^TT.
Auxilius und Vulgarius. 7
9S Auxilii libellus
peterent, qiiibus euni sustentare i)ossent; quas plerumque noii
inuenientes pariter cum eo periclitabantur.
Interea dum liacc agerentur, octauus i)apa lohannes cum
iam Saracenorum depredationes ferre iiequiuisset, ad illorum
castra exterminanda in Capuanam regionem profectus est.
Qui tamquam bonus pastor liominem dei Steplianum in custo-
dia reteiitum audiens doluit ac perinde uix Cai)uano comiti,
iiomine Pandenolfo' imponere potuit, ut cum ad suam desti-
iiaret praesentiam. Qui uenieus coram clementissimo i)apa
long-am exilii sui calamitateui long-am(]ue licreg-rinationem luc-
tuosa uoce per ordinem patefecit. Quibus auditis apnstoKcus
pontifex misericordia motus dixit ad cum : ueui nobiscum Ro-
mam daboque tibi ecclesiam apostoli Pauli, ubi cum clcricis
tuis humanae uitae neccssaria sufficienter liabeas. Et ille:
gratias, inquid, deo, qui te direxit, ut ouiculam dominici gre-
gis, cuius pastor es, de luporum faucibus extraas et a periculo
famis uiiseratus eripias. Mihi cnim uestris sacris adbaerere
uestig'iis ualde iocumlum atque optabile est.
1. 4.V C. III Quod aniuiaduertens aemulus ille * Petrus solitis
macbinationibus apud Atbanasiuiii ('})iscoi)um decertauit, ut
idem Steplianus potius rctinendus esset, quam Romam i)rofi-
cisci laxaretur. Interueniente ig-itur Atlianasio memoratus
])a])a licentiam tribuit, ut idem Steplianus in urbe Xeai)olitana
rcsideret et formatam episcopio suo dirigeret, ita dumtaxat ut
uitae nccessaria ex ipso episcopio ad cum per singulos annos
destinarentur. Qui tandem Xea})olim reuocatus est, sed ex bis,
(piae apostolicus pontifex misericorditer praecei)erat, nihil adi-
pisci potuit, quin potius perj)essus est, quod ait apocaly])sis : "
Uue vnum Mit et ecce ucniunt adhuc duo uitc. Naui i)raefec-
tus ille inuenta occasione tantam illi uiolcntiam incussit et
ita eum uehementer angustauit, ut uolens nolens episcopatum,
de quo expulsus fuerat, se numquam quaesiturum et in eum
(a) n('a]tulis li.
(1) A. 879— SS2 cfr. Cliron. S. Bc- (2) Apoc. 9, 12.
nedicti (Sor. 111, 205—206).
in defensiüiiein Stephani episcopi. 99
niimqiiam reuersurum per apiccs propria manu roboratos
sponderet. Et, quasi ista uon sufficercnt . in tantum exarsit
erudelitas, ut eiusniodi sponsionem sacrosauctis appositis euan-
geliis iureiurando firmarct.
His ita peractis ab eodeni AtLanasio praesule inuitatus
pontificale officium, prout opus erat, deuotus amministrare
eurabat et omnis i)opulus ab eo bencdici et eins se orationibus
commendare studebat. Et quia non panigyricum sed exilium
eius commemorare eoepi, taceo, quod Graeca Latinaque lin-
gua tam in litteris quam etiam in communi locutione pollebat.
taceo quod ab ineunte etate castissimus uixerit, quod sacris
excubiis atque orationi deditus erat, quod dominicam hostiam
iug'iter immolabat, quod misericordiae uisceribus affluebat.
Defuncto igitur Atlianasio episcopo, cuius saepe feeimus men-
tionem, pene tota Neapolis tamquam leo rugiens' familias et
colonos episcopii sui *diripere et, ut ita dicani, morsibus de- r. ^ü
uorare parata erat. Eeuera enim qua ex causa hoc facere
uoluerit, omnibus notum est. Quocirca reuerentissimo patri
Stepliano clerus et magnates uix suadere potuerunt, ut ad tui-
tioneni famulorum liuius episcopii se intlironizari acquiesceret.
Auctoritate ig'itur quarti Benedicti papae - necnon et cleri
sanctae Komanae ecclesiae consensu atque subscriptione per
duos episcopos ab apostolica sede destinatos, Romanum scilicet
atque Cosmaten, Partlienopensi cathedrae inthronizatus est,
non ad humanam gloriam, non ad g-ulae suauitatem, non ad
uestimentorum decorem, sed, ut praefati sumus, ad sacri epi-
scopii defensionem et pauperum consolationem , inimo et ad
pacificale remedium inter utrumque populuia, Xeapolitanum
scilicet atque Capuanum. Haec autem omnia usque ad exi-
tum uitae ag-ere non cessauit.
C. Iin Hocine est ei)iscopum de sede ad sedem uel de
ciuitate ad ciuitatem transferri? o utinam adsint. qui profe-
rant iudicium, sed utique non illi, qui sibi ipsi sunt testes et
(1» 1 Petr. 5, ^. (2) Benedictus IV •);i0-y03.
100 Auxilii libellus
iudices pariterqiie causidici, quocl nou soluni diuiuae sed etiam
liumanae proliibent leg*es, et timc apparebit, qui inerito dam-
naudi existant. Ergo qiiia desimt ad tempus, qui inter Ser-
g'iiim, qui nunc praesidet papa, et ordinationem praefati Bene-
dieti, qui Stephauum episeopum, ut supra expressum est,
inthrouizauit , iudicare possint, eo quod idem Beuedietus de
ordinatione fuerit papae Formosi — reuera enim iuter apo-
1" -i^i' stolicos uiros nonnisi uniuer*sale iudicat eonciliuni — recur-
ramus interim ad sanetos patres et eorum non solum scriptis,
sed etiam facti s innitamur.
Quapropter si Antlierii papae decretalem inspieimus
epistolam, uerissime in uenerabili patre Stephane conipletum
uidemus, quod illic de iusta episcoporuui transmigratione le-
-is' 4f» gitur. Ait enim ""
Huius rei gratia decernite. o sapientes, qui diligitis iusti-
tiam, quod uenerabilis pater Stephanus, ut supra seriatim
patefaetum est, nihil omnino de his offcnsionibus in se con-
traxerit, unde perspicue datur intellegi, quod non rectitudinis
zelus, sed magis inuidiae procacitas frustra eum infamare
desudet. Igitur ex parte in eo completum uidemus, quod
scriptum est : ' Quht odio me habupjnint gi^atis ''
C. y Dehinc ueniamus ad reliqua. Beligiosi aemulatn-
res illi adeo uenerabilem Stephanmii infamare non metuunt,
ut dicant, ordinationes illas, quas iam inthronizatus feeit, stare
nequaquani posse, quod inuasor fuerit ecelesiae, cuius clericos
ordinäre praesumpserit. Et ad haec quid prius respondendum
r. 40' est, *nisi quod ait psalmus:- Muta ofßciantur lahia dolosa,
qiiuc loquuntur (iduersus iiistiim iniquitatom iji superbhi et con-
temptu. Xonne, si, quod deus auertat, etiam si merito prop-
ter huiuscemodi translationem reprobandus esset, ordinationes
(a) Srquuutur de ordinalion. c. 1, 2 (Ceienim nutem si causa tores illi obicere tem-
ptaiieiint eic), 3 (ex Cassiodorihist. Iripnrt.Wl c. 8), 4 (— sanrtis-sinuim archicpiscopum),
5, 7, 9, 10 (Aiulistis enim enim quemninmodiim calcedonensis synodiis stamerii) (b)
Ib. c. 10 (AI uero — ()iae(erendii< esi).
(1) loann. 15, 25. (2) Psalm. 30, 19.
in defensioiiem Stephaiii episcopi. lol
tameu, quas ibi feeisse dinoscitur , imlla omniuo laesionis
portio atting'ere debet. Qiiod sequentibus capitulis euideiitius
apparebit •'' r- 00. 51
Uenerabilis itaqiie Stephaniis, ut siipra inanifestius patet,
nihil ex bis luaculis babuisse dinoscitur, sed, ut praefati su-
mus, ad aliorum consolationem Xeapolitano e])iscopio incar-
dinatus est et propterea ordinationcs, quas ibi fecit, ratae et
legitimae sunt ae per boc in sua stabilitate, uelit nolit lingua
dolosa, firmiter permanebunt. Proinde qui tacere nesciunt et
loqui peruersa sciunt, prius quae recta sunt, * discant et post- (• 52
modum loquantur, ne quando dicat ilii deus : ' Os tiium abim-
dauit^' nequitiü et Unijua tua concinnabut'' doluin^ sedens aduersiis
frutrem tuiim detnihebas et adufrsus ßlium matris tiiae pone-
bas scandidum. Et paulo post:^ Arcjuam te et statuam illa
contra faciein iuam. Xani quia prius diseendum est et post-
modum faciendum, testatur Esaias, qui ait:"^ Oijuüs qui non
didicerit ueritütem super terram non faciet.
C. YI Praeterea nobis crimen audacter impingunt dicen-
tes: papa Benedictus neminem intbronizare potuit, eo quod
fuerit de ordinatioue, quam papa Formosus instituit. Quibus
capitula, quae paulo superius digesta sunt, sufficienter obuiare
posse non dubium est. Quod qui non stertit, aduertit. Xonne
si sanctissimis aemulatoribus illis, qui talia non solum dicere,
sed etiam, ubi possunt, et facere non formidant, papa Formo-
sus displicere uidetur, quibus boc imputari debet '^ f. 52', 53
Xonne quod plurimi sacerdotum post depositionem recon-
ciliati sint, in primo libello, quem in defensionem sacrae or-
dinationis papae Formosi edidimus, sufficienter intimatum est/'
(0) Spqiiunlur Je ordin. c. 16 (Quod nou habeantnr epiäcopi, quo^ nee clerus elegit
iiec populiis exquisiuit: si qui tarnen clerici ab liis pseudoepiscopis ordinanlur. rata poiesl
ordinaiio lalis exi^le^e), 19, 20; Kx epislola Gelasii ad Anasiasium imperalorem. Quod si
mihi popiili — exagilatione liirbali (l)ecrct. Pseudois. p. (341); De oiäin. c. 21. 23, 22, 24
(ö ueritalis amaiores. quia sicui — audislis desunl. nuiiri-^ inuasor) — olfensione nou perdai.
(b) abundabit B. (v) concinnabit B. (d) SequuiUur de ovdin. c. 29, 25, 27 usque
od uerba: reconcibati sinl.
(i, Psalm. 49j 19. 20. (3i Hunc locum nou inueui.
(2) Psalm. 49, 21. (4) Lib. I c. 6 p. <)6.
102 Auxilii libellus
\.:vy../' W'MH' niitiMH, o })rii(kMis lector, uoii ideo *praelil)arc stu-
(hiiimis, ut ciiiquaiu sacordotuiu de sede ad sedem uel de ci-
iiitato ad ciiiitatciu iiiutari licitiiiii esse dicamus, sed ut id,
([uod in ueiierabili patve Stepliaiio imiltiinoda necessitate t'ae-
tuiü fuisso, n\\\n'i\ osteiidiimis, toleranduin esse et iion iiifa-
luaiiduDi, iieridieis pateret testiiiiouiis. Notum est eniin, (piod
quaedain ecelesiasticae sanctiones pro temporuni (pialitate
moderandae sint, (piae tarnen, ul)i nulla perur«;et nccessitas,
a suo uig'ore defleeti necpiaquam debet.
V. VII Uenimtanien quia de sacro ordine sernio exorsns
est, perscrutari libet, si regulariter iani saeerdos habendus
est, qui sacerdotiuni , quod ex ])hiribus anuis bMi2:e hiteque
per uniuersani Ausoniani tani ])ro niuis quam etiaui pro de-
functis amniinistratuui est, neirare non tinuiit et, (piod est
infelicius, in eo, quem prius babuerat ordinem se iterum eon-
r. 54 secrari non ueritus est '
Er«i-o secundum baue beati (rregrorii et superioris eapituU
detinitionem qui saeerdotium, (pu)d babebat, neg-are ausus est
et denuo in id ii)sum conseeratus est, ulterius saeerdotale
offieium iam fun^i nuUatenus (k^bet. At uero, quia ex cano-
nibus apostobn-um testimonium protulimus, neeesse est, ut
eorum nuetoritas in nuMlium proferatur. De quibus ita le^^i-
tur: l'lcchsiasticae rrijulüc — assuntjtfn esse iiidcnltir." Item
beatus Hisidorus seribens eoneiliorum ordinem ammonensque
lectorcm ita dieit: Prnptcr rorum — — cousfitutioiios:^ Huc
I. 54' usque sanetus Hisidorus **
Porro qui eiusmodi est, sidixerit: iuraui, quid iam faeere
possum, seiat pbine, (piia remissius est euiquam })eriurii eri-
nuMi ineurrere, quam id quod male iurauerat, o})ere eompkn-e.
llinc est, (piod Tlerodi kMiius fuerat peierare, quam liominem
(ii) SequUuv vapilis 21 pars /»os/cn'or. (li) Sequunlnr c. 18 (In iMiioiiibus
ii|H)sioloniiii it;i piaelixiim liabftiir: (Si qiiis), 17 (healiis iiamtjiu! pa|>a (irciroriii«; lo-
h,iiiiii t'|iisc. Uaiioiiiiatis eoci. scripsii tliccns). (c) Ifioniinus Danutso (Decr.
Psi'uiloisid. p. '27) prol. siini. non non prohiiere ft laiinMi. ^ll) Piaefulio S.
Isiilori c. 4 (ib. p. 17). (e) Si'qiinuliir dr ordin. c. 30. 31.
in defensionera Stephan! episcopi. 1 (\'.\
sanctinii occidisse. Hinc et Hisidorus dicit: No?i est co?i-
seruuudiiin — — In slupri ßiifiilio.'' *Haec sanctus Hisi- r. 50
doius.
De reliqiio auteiii sciendiim est haue esse regiilam, iit si
quando duobiis peccatis ita constringimur , ut non utrumque
sed altenim eoriim iiitare possimus, quod ex eis minus est
eligere ad facieudum debemiis, siciiti Dauid, qiii iiirauit, ut
occideret Nabal et tarnen flexus ad preces Aljigail reuiis-
sius putauit periurium delinquere quam homicidium perpe-
trare."
C. YIII XonnuUi praeterea dicunt: cur nobis subuersio-
nem ordinationis huius tantopere imputandam esse decer-
nitis? '' f. 5.y so
Nihilominus autem et illi eauendi sunt, de quibus euan-
gelica lectio protestatur dicens : ' Multi iieniunt ad uos in iies-
timentis ouiiun^ intrinsecus autem sunt lupl rapaces, et ut abs-
que ambiguitate dinoscere possimus, continuo subiecit:"* A
fructibus eorum coijnoscclis eos. Illi namque, qui bene docent
et male uiuunt, audiant beatum Gregorium dicentem : I)octoi\
qui mundatum — — condcmnatur. Uita quippe domini sal-
uatoris in terra quid aliud quam disciplina morum fuisse
monstratur? Et propterea de illo scriptum est:' Quae coepit
Ihcsus facere et doccre, quia nimirum unumquemque praedica-
torem prius quae recta sunt facere oportet et postmodum
praedicare, ne quando dicat illi deus:^ Quare tu enarras
iustitias mens et assuniis testamentum vieum pei' os tuum, tu
uero odisti discipb'nam et proiecisti serniones meus post te.
Igitur quia de iusta uel iniusta pastoris obligatione quae-
(a) Idi'm locus Isidori (Sentenl. l. ]\. c. 31, opp. el. Arevali VI. ■23 J) cilalnr in Inf. et
Defens. c. 11 p. 44 ed. ilabillon. (h) Sequunlur de ordin. c. 32 (— non seJeho). c. 34
("^p(l sine — perpetua), c. 35 (Caeierum aulem si — iubemur), c. 34 (N'am quod — cnliini),
c. 33 (Super cnthedram — prolelalui), c. 34 (Quid mulia — in nialuiu)- (' ) Gicgorii
hoinil. 12 /. / (npp. I, 1470).
il) Cfr. Inf. et Def. eil. (4) Act. 1, 1.
(2) Matth. 7, 15. (5) Rsalm. 49. 16 17.
(3) Matth. 7, 20.
104 Libellus in defensionem Stephaui episcopi.
1. 5b stio discutitur, intucnduin est, quid ex ea beatiis sentiat Hie-
ronimus . . . . '
Ciüpanda obliuio: iios putabamus praesenti oi)Usculo
lineiii dedisse et ecce ad memoriam redit, qiiod silentio prae-
terire uefas ducimus, zelatores quippe illi tamquam ualidissi-
•■ 57 iiiuiii inuruin obiciimt Osiiiiu dicentem ....'• Manifestum est
eniin, (|uod ex bis oiunibus ueuerabilis pater Stepbanus iiibil
oinnino commiserit. Attamen interrog-auduni est, (pds fuerit
iste Osius, uel in quibus extiterit temporibus aut cum quibus
episcopis capitula, quae per eum dicuntur instituta sint. Deinde
percontandum est, utrumnani recte dixerit, nee laicani eoiu-
"', 58 munionem aecipiat . . . /
(\MIII Seimus praeterea, quoniam nondesunt, (piibus baee
scripturarum respousio fortassis superuaeua uidetur, eo quod ad
boe praesens tem])us non sit, qui aequitatis depromat iudicinm ;
neque enim iustitiae palmam apud eos optinere possumus,
qui contra nos ipsi sibi, ut praedictum est, sunt iudiees et
testes pariterque causidici. Attamen uociferandum est et cae-
lum sedula i)roclanmtione ])ulsandum, quia reuera nemo tanta
torpeseit ignauia , ut si aecputatis iudex defuerit, idolentas
quas i)atimur, oppressiones silentio tegat. Postremo namque
si cuiquam fortassis baec leg-ere uel audire odio sunt, ipse
uiderit, eg'o autem iuxta beatum Hieronimum' cano nubi et
i. 5!) meis, scilicet ut et bono animo siraus . . . . ' Tdeoque in sacro
(a) Sequiintur de ordin. c. 3G— 39. (b) Sequiliir de ordin. c. 11. (c) Seq. de
Ol diu. c. 14 (et qni;i tesie — firmaueril). Post haoc inierroirainliim est, quo fine istloin
Osiiis siuim sapere concluserit. Iluiiis rci graiia uohis loqiior, qui super hoc, (juod siue
causa obieclum est, nee l.iicaiii in iiiie comniunionem acoipiai respon-;uri esiis ; c. 15
(isie niiniium — it-fuiata esi), Omon.-ion qnidem, si in secunda syllaha non habuerit i
lilieram signilicat uniiis substanliae et si babuorit i lillerain, ul dicaiiu' oniiousiou, signi-
fical simiiis substanliae. Est enim Graecus sermo Graecaque dilTeienlia ; c. 15 (denique
recitatur). Sed ledeamus ad id, quod frusirn opposiiuni est, c. 12 (noc laicam — aecipiat.
Ubi hoc — non habealur), Quin polius iia illic |)raeri.xum uidetur propler inullam perlur-
bationem et sediiiones, quae liunl, placuit consuetudinem omniniodis ampuiari, quae
praeter regulam in quibusdam pariibus uidetur aminissa, c. 12 (ila ut — ordinalus) .Sone
quod ait praeter regulain quid aliud nisi praeier retliiudinem id est absque reciitudiue
intellegere debenius, c. 12 (ergo quod — desperandus) c. 13 (— |tacem ei reliqua).
(d) De ordin. c. 40 (sinius — coionani tuam).
(I) Comnientar. in Teveni. 1. III Isnioniani mihi canens tt meis.
(opp. (d. Vallarsi IV, 923; : iuxta
Rudelgrimi et Guiselgardi epistola. 105
ordiiie, quo consecrati siimiis permanentes praestolamur uui-
uersalis concilii iustissinium exanien, aiictore illo, ad quem
clamantes dicimus : ' Exsunjc, domhu^ et iudica caiisum tuam,
cui est lionor et gloria per infinita saecula saeculonim. Amen.
RodelgTimus exig'uus presbiter ae monaclius mouasterii
sancti Modesti necnon et Guiselg-ardus ultimus Beneuentanae
sedis diaconus Laec ad uolantem famam reseribentes Xeapolim
transmittimus.
Uerum est, quod sacri fatentur canones, '^ quod episcopus
alterius dioceseos inuasor esse non debeat nee ad aliam trans-
ire' per ambitionem, quasi maiorem et meliorem, süa relicta
quasi exigua et minus utili. Sed talia eapitula in causa domni
Stepliani minime conueniunt: ille enim nee suam catliedram
despexit quasi paruam nee alieuam eoncupiuit quasi potiorem
honorificentioremque. Pal am est quidem, quia plurimo tem-
pore a sua sede fuit expulsus ui et nequitia plebis, quam ille
relinquere noluit et ad quam redire saepissime uoluit. Ad
hoc etiam auctoritatem apostolicam incitauit, sed illa plebs
austeris etiam ipsam apostolicam auctoritatem contempsit et
excommunicationem. Ideo ille praesul tamquam peregi'inus
et exul Partlienope deg'uit per tempus prolixum. Defuncto
autem Athanasio praesule nee ipsa ecclesia tunc habebat pa-
storem nee ille Stephanus *episcopus habebat plebem, quam f. 59'
reg'ere deberet sicut praesul: erat enim utrumque uacuum.
Accessit itaque uoluntas et precatio populi et cleri Parthe-
nopensis ad ipsum obnixe obsecrans, ut eis pastor et rector
existeret: quod ille ut uir bonus refügit, sed instantibus pre-
cibus illorum absque auctoritate apostolica tamen hoc assen-
tire noluit. Praetera qualiter per potestatem et largitatem
apostolicam ibi intronizatus est, et ipsa Roma nouit et re-
(.1) tians.xiie B.
(li Psalm. 73, 22. 398 (Mansi IIT, 953)
'2) Concil, Cartha"-iii. IV c. 27. a.
105 RodelgTimi et Guiselgardi epistola.
colit et pene cimctae Aiisoniae clarissinmm est. Ergo ille
iienerabilis praesul nee ciipidiis alienae cathedrae nee inuasor
iudieandus uel damnandus est iiel sims ordo commouendus,
ut qiiidam imperiti estimant scire nolentes aut non ualentes
seriem et dispositionem ecclesiarum, quam saneti et uetusti
patres obseruauerimt et exercueruut. Etenim illi temerarii
saltem registrum beati Gregorii legant ibiqiie iniienient, quo-
luodo uacantes episeopos uacantibus cathedris saepiiis incar-
dinauerit, legant et taceant, ut grex dominicus non caneutiatur.
Clerici enim laicos, non laici clericos examinare debent, sicut
Constantinus Imperator refugit iudex esse episcoporum dicens :
Los dii estis, uos de nobis, non nos de uobis iudicare debemi/s.\
Ig'itur quia ille praesul rite effectus est pastor, iure eius con-
secratio in cuncto ecclesiastico ordine inconcussa permanere
debet et decet. Sic etiam sanctus Leo papa statuit,"^ ut rata
persistat ordinatio in clero etiam a pseudoepiscopis impertita,
quanto niagis a rite constituto praesule inconcussa permaneat.
Consecratio denique in uno gradu bis fieri nuUatenus debet,
quia sanctus baptismus repeti non debet, ita nee illa. Unde
beatus Gregorius lohanni episcopo Rauennae scripsit dicens :"*
Illud , quod dicitis , ut is, qui ordinatus est, iterum ordinetur,
i/alde 7'idiculum est et ab ingmii uestri consideratiojie eutru-
neum, nisi forte quod exempluni ad medium deducitur, de quo
et ille iudicülus est, qui tale aliquid fecisse peribetur. Absit
enim a fraternitate uestra sie sapere. Sieut autem baptizatus
seniel iterum baptizari non debet, ita eonsecratus semel in eo-
dem ordine iterum non ualet eonseerari. Proinde qui loqui
nesciunt et tacere non possunt, discant, non doceant, subia-
ceant seruis dei, non concutiant nee conturbent ecclesiam dei,
qui in suo iusto iudicio retribuet unicuique iuxta opera sua.
(1) Cfr. Rufinihist. ecciesiast.l. Ic,2. (3) Gregorii opp. II, 60S (Paris
(2) J. 320. Maiisi VI, 4ü0. ciV. De IT()5), J. S33 cfr. De ordin. c. 17.
oidin. c. 9.
EX AUXILII LIBRO
DE ORDIXATIOXIBUS A F0EM080 PAPA FACTI8
C. XXXVl De cauenda deccptione diceutiiim: apostoli-
cus pontifex qiiae iiiilt ab omni iuramenti conexione iicl cu-
iuslibet facinoris oblig-atione facilius absoliüt.
Nonniilli ad tantam proriimpimt iiesaniam, iit dicant:
apostoliciis patcr ab omnibiis peccatorum iiinciilis uel iura-
menti oblig-atione, quos uoluerit, efficaciter absoluet, eo quod
apostoli Petri ligandi atque soluendi uieem diuiuitus optineat.
Non ita sapit doctor suauissimus et papa beatissimus, Gre-
gorium dico, uere Greg-orium, quoniam quidem in saeris dic-
tandis uoluminibus magnificentissime uig-ilauit. Inde est,
quod omnes auditores sui, calcatis ig-norantiae tenebris, ueri-
tatis luce copiosissime fruuntur. Hie enim ligandi ac soluendi
potestatem pontificibus traditam luculentissimis assertionibus
explanauit, *ex quibus ad ueram pastoris absolutionem de- f.
monstrandam, quae congTua sunt, summatim praelibamus.
Ait enim : Durum quippe est — soluere stucJeant uel ligare.'' f.
Audistis, ö commilitones, per os tanti doctoris, quemam-
modum fieri possit uera pastoris absolutio: uidendum, inquit,
quae culpa hoc est, si grandis aut parua uel minima, aut
quae sit poenitentia secuta post culpam uidelicet, quia iuxta
modum peccati poenitentia est ag-enda. Et quia nostrum est
cadere et dei solius est, ut surgere possimus, continuo subie-
cit dicens: ut quos omnipotens deus per compuuctionis gra-
(a) Gregurii Iwiitil. "2(3 /. li iopji. l, löJ5— 155b) saejje in soluendis— moiibus fxeirel,
siout scriptum est — luorliuim ilesimi.
108 Ex Auxilii libro
tiam uisitat, illos pastoris sententia absoluat, scilicet, ut per
confessiouem dignae satisfactionis mereautur absolui. Unde
dicit amicus ^i^on^i:^ J(ic?te J'rucius diijnos poeiutentiao.
C. XXX Villi InteiTOgatio super bis, qiii primo per uim,
postea uoliintarie in eodem ordiue consecrati sunt.
Yellem scire, quid de illis congrua deliberatione censen-
dum sit, qui primo, ut aiunt, per uim, postea in eodem ordine
uoluntarie consecrati sunt." Esto pro nibilo ducenda
est. Porro Donatistarum beresis, quos aliquatenus ad se ca-
(. 7(3' tbo*licos trabere poterat, rebaptizabat, clericos autem rebap-
tizatos in eisdem gradibus, quos babuerant, consecrabat,
catbolici e contra ab illorum sacrilegio ad sanctam matrem
ecclesiam uenientes non rebaptizabantur. Clericos quoque
cum suis bonoribus absque depositione suscipiebant. Igitur,
quia sancta mater ecclesia clericos bereticorum manibus con-
secratos cum suis bonoribus absque depositione suscipit, quo
pacto quidam sacrum ordinem a catbolico praesule licet per
uim datum iterare audeant, liquidius exponi desidero.
Quid plura? confido equidem in caelesti magisterio, quod
buiusmodi indagationis ansas perspicua ueritas dissoluat.
Quam ob causam, sagacissime altcrcator, diligenter attende,
quae sequuntur: si quispiaui fortassis per uim baptizatus fue-
rit nolens credere in Cbristum, postmodum uero se in eura
credere uoluntarie profitetur, ergone denuo baptizandus erit?
f. "Minime'' — — Beatus namque papa Leo de *baptizatorum
ignorantia ita censuit:'"^ Si nulla, inquiens, extanV — — ui-
deatur iteratum.
At uero, qui contentionis funiculum protelare non erube-
scit, obsistit atque dicit: paruuli, qui reluctantes per uim
baptizati sunt, cum ad legitimam uenerint aetatem, iure nar-
(.1) Uellein sciic — duceiKla iam iniienies uijud Mubiüoniuin vcteia anal. p. 39, Inf. el
Def. c. 32 ibid. p. 52. (b) Miiiiine — colcre iiui|iiuiil Vet. Anal. p. 4U, 52. (r) inilla
existaiit indicia — iieralum ibid. bis.
(1) Luc. 3, S. c. 16, .1. 320, Mansi VI, 400.
(2) Leonis epist. ad Rustic Xarbon.
de ordinationibus a Formoso papa factis. 109
rantibus crcduut, quod sacro baptisiiiate sint renati et cliri-
stianae legis saeramenta sine baptisini dumtaxat iteratione
iure ciistodiimt, eo quod nullam omnino boni maliue distan-
tiam habuerint, quando nolentes ac reluctantes in baptismatis
fontem mersi sunt. Me autem iam perfeetae aetatis uirum et
rationis capacem ad sacrum ordinem uiolenter applieuerunt.
Tune coram omnibus. qui aderant, uociferans dixi: memen-
tote, quia scriptum est:' iiohnitarie sacrißcabo tibi, ego qui-
dem sacrum ordinem uoluntarie nullatenus suscipio. Atten-
dat ergo caelum et consideret terra, si debet iteratum appel-
lari, quod uiolenter et non propria uoluntate mag-is imposi-
tum est, quam susceptum.
Audiuimus praepositam obiectionem, sed donabit deus ra-
tam responsionem. Quisquis es, ut cum pace tua dicas, non-
numquam freneticus ipse sibi baiulat * restem, de qua ligetur. f- "'
Xonne si paruuli, qui reclutantes per uim baptizati sunt, cum
rationis capaces esse coeperint, quia ipsi recordari nequeunt,
narrantibus credunt, quod licet inuiti baptizati sint, tamen
Christi anae fidei saeramenta sine scrupulo amplectuntur et
sine baptismatis iteratione uiuaciter custodiunt? Tu uero, qui
iam perfectus aetate simulque rationis capax sacrum ordinem
quamlibet inuitus suscepisti, qua fronte ad instar secundi
baptismatis in eodem ordine uoluntarie consecratus es, an
ignoras, quod baptismum iterare non catbolicorum sed here-
ticorum sit? Ita enim et qui sacrum ordinem uoluntarie in
id ipsum aut praebet aut suscipit, inter hereticos, qui baptis-
mum iterare 'ausi sunt, deputandus est.
Porro, quod dicturus sum, plurimi nouerunt et recolunt:^
Basilius siquidem Imperator, pater imperatorum Leonis et
Alexandri multos ludaeorum per uim baptizari fecit, ex qui-
bus ammodum pauci paruo post tempore spontanei praebue-
runt assensum credendi in Christum et euangelica mandata
(1) Psalm. 53, S- p. 341 ed. Bekker. Leo ob. U Mai
(2) Cfr. Tbeophan. contin. 1. V c. 95 912, Alexander 6 lunii 913.
110 Ex Auxilii libro
pariterqiie apostolica clocuiiieuta, iit moris est, custodire libeii-
ter professi sunt, attamen nemo eorum iterum baptizatus est.
üerumtamen et de sancto Geneseo beatissimo martvre tale
quid gestum fuisse legitur. ' Sed , ut dicere coeperam , qui
spontaneus in eodem gradu, quem prius uiolenter acceperat,
consecratur, sacro ordine ita earere debet, ut ad eum num-
f. TS quam accedat et ad supe*riorem gradum numquam ascendere
praesumat. Alicxjuin ipse uiderit, scriptum quippe est:'"^ Si
peccuuei'it uir in uirum, potest ei plucitri dominus; si üuteni
in dominum peccauerit , quis orcibit pro eo^ Hinc est eniui,
quod filios Aaron Xadab et Abiu alienum ignem et incensum
oiferentes egressus ignis a domino deuorauit. Quam ob rem,
si Xadab et Abiu pro liuiuscemodi temeritate diuinus ignis
consumpsit, quid de illis animaduertendum est, qui primo
per uim, postmodum per contumaciam uoluntarie in id ipsuin
consecrati sunt ac per hoc dominicam eucbaristiam in conspectu
diuinae maiestatis immolare non formidant? Reuera euim
nisi poenitendo a tanto sacrilegio discesserint, non dubiuui
est, quod illo incendio cruciandi sint, ubi uermis eorum non
morietur et i()nis eorum non extinijuetur.^ Semper enim prae
oculis habendum est, quod apostolus terribiliter clamat et
dicit:' IJorrendum est incidere in manus dei uiuentis.
Interea nonnuUi adiciunt asserentes: si sacri ordinis at-
que baptismatis unum idemque sacramentum esse conuinci-
tur, quomodo is, qui per ignorantiam uel imperitiam semel
et bis sacro baptismate renatus est, a Christi particii)io non
excluditur, quemammodum ille, qui denuo in id ipsum con-
secratus est, a sacro ordine penitus remouetur. Huius itaque
argumenti obicem luculenta ratio procul eliminat: nonne qui
denüo salutari lauacro baptizatus est, idcirco a christianitate
non scquestratur, quia sine baptisuu gratia nemo intrabit in
(1) V. Acta sanct. liollmidi Aug. t. (3) Marc. !». 43. 45. 47,
Y, 122. (4) Hebr. 10, 31.
(2) 1 Reg. 2, 25.
de ordinatioiiibus a Formoso papa factis. \\[
regniim caeloriim, ordiuem uero sacruin non habentes, *si r. ts'
bonis operibus pollcant, facilius intrabunt in regnum cae-
loriim.
C. XL Quod deus oleum sacrae unctionis reprobato
Sauli non toUcns exemplum non auferendae consecrationis
conferat, ex libro II uenerabilis Optati episcopi catliolici ad-
uersus Parmenianum episcopum Donati stam.
Sai/l (intpquam peccaret — — uindivuuit occisuin." '• '-^
C. XLI Quod altare per contumaciam subuertere et
aliud pro eo erig-ere uel quippiam transg-ressionis in dei aras
committere hereticae praeuaricationis sit, ex libro sexto eius-
dem Optati contra iam dictum Parmenianum Donatistam.
Ut mihi uidetur — — comiincite, si potestis. ' f. so
C. XLII Quod sacramenta dei etiani per iniquos dispen-
sata * salutaria sint et legitima, ex libro dialogico sancti Au- r. S2
gustini contra Petilianum episcopum Donatistam.
Petiliüniis dixit: sed ut haec — — assumere pytatis.^ f. ^3
C. XLIII Aduersus eiim, qui et in bonis et in malis
actibus potestati optemperandum esse dog-matizat.
Xotandum praeterea, quod quidam sinistrae opinionis
oblitus et, quod est infelicius, diuini timoris immemor sacrae
scripturae testimoniis nequiter abutens ait: omni humanae
potestati in omnibus, quae iubet ac praecipit, resistendum
non est, sed mag-is oboediendum iuxta quod in euangelio le-
gitur:' super vathedrani Mot/si et fuciie. Saiie cum di-
elt omnia, nihil omnino restat, quod ad eins iussionem non
sit obseruandum atque faciendum. Tu uero, Paule, quid di-
cis? Audi quid:- (jui j^esistit potestati, dei ordinationi resistit.
Quam ob rem dicit tibi dominus, quia super catliedram Movsi
iiisti *et fidelis niei sederunt scribae superbi fide et pliarisaei f- ss'
(.n) 0|il;iii .Mri de suliism;iie Doiialisliiriiin I. II c. •23—25 (ed. ObiTlIiür p. 41— -13).
(h) IhicI. I. VI c. 1—3 (p. 07—100). (c) Aiis;ii>iini cüiilra lilterns Pelili;ini I. II c 2*1,
30 (opp. XII, 305-307).
(l) Mattli. 23, 2. 3. (2) Rom. 13, 2.
1 [2 l'^Jv Auxilii liliro
sacrilcii-i, omiiia, qiiiic dixorint uobis, seriuitc et t'aeitc et qiii
resistit potestati, deo resistit. Tu, quis es, qiii eoiitradieis?
Ueriimtamen et alios quam plures adliibuit anfractus, scili-
cet, ut per quasdam umbrosas arguuientationes astrueret, qua-
tenus unaquaeque potestas siue fas siue nefas cuilibet sub-
ditoruni iubeat, sine cunctatioiic periiciat, alioquin taiuquam
diuinae iussionis praeuarieator teneatur obnoxius. Haec ideo
argumentari noii ueritus est, ut papae Formosi ordiuationein
facientibus irritam nemo contradicere auderet.
Fateor equidem, (pioniam istiusmodi controuersia, donec
ille superstes fuit, ad meam notitiam non pertinxit, attamen
qualiter omnia, quae dixerint sedentes super catliedram Moysi
seruanda sint et facienda et quod ad facinus committendum
nulli umquam potestati optemperandum sit et de iusta uel
iniusta pastoris oblig-atione uel solutione in superioribus ca-
pitulis luee clarius habetur expressum. Sed mirari non suf-
ficio, quo pacto disertissimus iste contra Formosi Ordinatio-
nen! uenire potuerit, i)raesertim cum geminos iamdudum libel-
los in eiusdem ordinationis tutelam patratos liaberet, quorum
alterum in Apulia et alterum long-o post temi)ore apud Par-
thenopen composuerat. ' 0 sacrilegiuui ingemeseendum atque
dolendum! Nonne in ])raeuaricatoribus cui comparandus est
huiusmodi scolasticus, nisi Tertulliano, (pd prius tamquam
sanctae matris catholicae filius Cataplirigarum heresim miri-
f. 84 ficis des*truxit dogmatibus, ijostumdum uero (piorundam exas-
peratus iniuriis ad eam confugit eanniue sacrilega temeritate
defendere nisus est. Tgitur (|uia et illi iam superno examine
iudicati sunt et nos iudicandi suuius, obliuioni mancipandum
non est, sed in praecordiis retinc^ndum, quod apostolus dicit:'"
Tu, (jui stas, uiih nc cadas.
His ita digestis superest, ut ciualiter sancti uiri nefariis
cuiusquam iussionibus non sint obsecuti sed potius reluctati
ad memoriam reuocemus. Sanctus namque Hilarius Constan-
(l) Cfr. Inf. et Dcf. c. 32 (p. 51). (2) 1 Cor. 10, 12.
de orclinationibus a Formoso papa factis. 113
tiiim iiiiperatorem inter cetera libri siii quampluriiiia ita re-
dargiiit: Temeranum me^ inqiiiens, /^^r^^ deprauus.'' Et f b4'
iiifra: opostolus commwiicare — — rebellom^' f. sö
Item linde supra sancti Augiistini in sermone natalis sancti
Laurentii martms. Uis autem non ' occasiojiem praebente.^ '• ^'^'
Item unde supra sancti Ysidori in libro seciindo de sin-
onimis. Sic optempera homiiii par poena coiistringit.^
Haec sanctus Ysidorus. Caeteriim uero qiialiter sanctus Am-
brosiiis Theodosio augiisto restiterit, pene niillus ignorat, ui-
delicet quando illi ecclesiae ianuas claiisit eiimque ingredi
non permisit; qiii mox ad praedicationem iiel potius increpa-
tioneni tanti pontificis poeniteutiae colla siimmisit, expletaque
poenitentia statuti temporis ecclesiam pacifice ing-ressus est. '^
Quid etiam de sacerdotibus et reliquo clero terque quaterque
beatis coiumemorem,^ qiii, cum papa Liberius Arrianae im-
pietati suscribens assensum praeberet, Constantio haeretico
imperatori fortiter restiterunt in tantum, ut etiam per eccle-
sias Romuleae iirbis passim iug-ulati martyrii coronam perci-
])erent? Quis enim uel imperitus nesciat, Liberium, quando
ista commisit, *in cathedra Moysi sedisse et Constantium in r. sr;
potestate,^ quam desuper acceperat, scelera illa g-essisse, sed
catholici uiri propterea pestiferis eorum praeceptis non optem-
perabant, qiiia nouerant de sedentibus in cathedra Movsi et
de aliis potestatem babentibus scriptum esse ab apostolo:
Ministe?^ dei in malum. ' Nee illud est absimile, quod
idem apostolus alibi comminatur dicens : Xon soliim, qui praua
füciunt — — : perpetua.^ Tale est et illud euangelicum : ' Sl
(it) H'üarü contra Constantium imper. c. 6, 7 {opp. ed. Bened. Paris l(i93 p. 1241—42).
{!)) Ib. c. 2' (p. 1257—58). (c) Sermo 302 (Auuustini opp. V]|[, 1230i nt potesiate.
de illo. faciemlo bonum. ex illa marlyr sanrtiis LnuiL-niius. quid enim. Ronimi ergo, le
decejierat. si enim iiisla e<t poieslas hnliebis laiidt-m ex illa. (d) Imlori synonym,
l II n. 74, 75 {opp. ed. .Arevalo VI, 510) maliim — consenlias deesl. incuiianl. im|>lere.
teneri obnoxios. oboedii. in maliim. (e) impoieslale /}. (f) Cfr. supra
I». 74, 91. (ü) Born. 1, 32.
(11 Eoni. 13. 3. (3) Cf. Yitain S. Libeiii.
(2) Cfr. Cassiodori liist. • tripart. 1. (4) Matth. 15. 14.
IX c. 30.
Au\iliu.s und Yulgarius. S
J j 4 Kx Auxilii libro
caeciis cneco diicütuin praestot^ nonne anibo in foueam cafJunt?
Eximiiis quoque prophetaruin liuic astipulatur intelle^entiae,
ubi canit: Quojüam iion uolens — — inujititatcin perdes eos,
qul loquuntur nienducium ; ' etillud:' Non sedi in concilio na-
nitatis et cum iniqua gercntibus non iniroibo, odiui congreija-
ilones nialignorum et cum impiis non sedebo; Qi\]\\\([:'^ facien-
tes praeuaricationes odiui cl non adhacsit mihi cor prauum.
Ecce qiübiis sanctorum patniin exemplis quibiisque scrip-
turariim testimoniis illiiis egreg'ii doctoris documenta ad ni-
hiluin redacta sunt, quibiis iinpudentcr affinnare conatus est,
ut omni humanae potestati in oninibus, quae iubent, indiserete
optemperandum sit, ita dunitaxat, ut sicut in bonis mandatis,
ita et in malis potestati resistenduni non sit, sed incunetan-
ter oboedienduni. Porro istiusniodi nefas non ueritatis igna-
8f)'rus, sed proe*miis corruptus fing-ere decreuit ideoque eonsi-
derare uolo, sed in ipsa eonsideratione deficio, qualiter deum
eiusque apostolum Paulum in tarn callidis falsisque obiectio-
nibus prouocare ausus fuerit, praesertini cum scriptum sit:^
Non fissiimes nomcn dei tui in uiuuim, quia non erit impiini-
tus , ' qiti super rem uunam nomen eius cissumpserit. Quaprop-
ter quod humano iudicio comprehendi non potest, illi est
reseruandum, qui scrutator est renum et cordium, ^ cuius ocu-
lis nuda et aperta sunt omnia/' Dicite, quaeso, censoris
huius auditores: si nefaria et deo inimica ad iussionem unius-
cuiusque potestatis sine praeiudicio facienda sunt, quomodo
ludaei, qui ad iinperium sedentium super cathedram Moysi
dominum crucifixerunt, a tanto reatu non extiterunt immunes,
quin potius et qui iusserunt et qui obsecuti sunt, irreuocabi-
liter aeterno supplicio damnati cruciantur, exceptis bis qui
ad praedicationem apostolorum poenitentiam egerunt."^ Inde
est, quod usque hodie illius pretiosi sangfuinis ultio super eos
(;i) Psalm, b, 5. 7
(1) Psalm. 25, 4. 5. (5) Psalm. 7, 10.
(2) Psalm. 100, 3. 4. (6) Hebr. 4, 1.'^.
(3) Exod. 20, 7 (7) Cfr.-supva p. 73. 91.
(4) Doutor. ,"). I l.
de ürdiiiatioiiibus a Formoso papa factis. 115
distillat, iuxta quod patres eoriim imprccati sunt dicentes:'
Samjms'' hiiuis super nos et super ßlios nosiros. Et haec si-
lentio praeterire uefas existimo, quoniam quidem sagacissi-
miis iste adeo nie dehonestare contendit, ut eximium audito-
rem simm periuriiim et homicidium commisisse proclamaue-
rim : quod omiiino falsissimum est et a ueritate prorsus alie-
num. Procul, inquam, procul, ut mea paruitas cuilibet per-
iurii et liomi*cidii iiotam iuflixerit, praesertim cum scriptum
sit:^ Non erls crimhiuior nee susurro in populis. Igitur quia
homicidii crimen fallaciter obicere non est confusus, tandem
sequaces eius ueraciter nouerint, quod animarum homicidium
longe incomparabiliter deterius sit, quam corporum,^ non quod
anima omnino mori possit, sed quod a falsidicis seductoribus
decepta uelut mortua aestimetur. Hinc est, quod dominus in
euangelio de satana protestatur dicens : "^ Jlle homicida erat
üb initio et in libro geneseos primis liominibus terribiliter
dictum est:^ In quacumque die comederitis ex eo , morle mo-
riemini. Quod reuera de morte animae indubitanter accipien-
dum est, quando quidem post transgressionem iilam plures
annos uixerunt necnon et filios genuerunt. Ab liac etenim
morte illi solummodo liberantur, quos gratia caelestis gratis
liberat. Caeterum autem eo die protoplasti secundum carnem
mortales effecti sunt, quo uetitum gustauerunt pomum. Pro
dolor, ex illa culpa descendit, ut in praesenti uita generaliter
omnes moriamur et simus, tamquam non fuissemus. Unde
psalmograplius uates gemibundus proclamat:^ Huec est lex
Adam, doviine deus, hoc est, ut mortem corporis nuUus eua-
diit. Uocamen itaque liuius praeceptoris propterea non ex-
primo," quia et ille pepercit exprimere meum, sed tamquam
ex obliquo spicula dolosi dogmatis in me contorsit et uelut
(a) sainsruis B.
(1) Matth. 27, 25. (5) Genes. 3. 5.
(2) Levit. 19, 16. (6) 2 Reg. 7, 19.
(3) Cfr. siipva p. 59. |7) Cfr. supra p. S9.
(4) loann. S, 44.
116
Ex Auxilii libro de ordinationibus.
f. 87' liistrio ad ludibria coaceruanda condiictus *adeo mc carpere
studiiit, ut inter alia execranda sico])liantam appellaret. Si-
coplianta quidciu graece dicitur, quem nos iinpostoreui siue
calumniatorem possunius appellare. Moris iiamque est huma-
iiae fragilitatis , conuiciis conuicia rcddere. Reuera enim po-
teram et eg'o conuiciis eius talioneni rcddere et utique non
fictuui, sicut lii compertum liabent, qui me et iliuni non parua
ex parte nouerunt, sed proliibet me Maronis sententia, quae
dicit:'
NuJIum certamcn iam cum acthere cassis.
Quid plura? uerum quia et ego peccator sum et in multis
offendimus omnes clementissimum saluatorem suppliciter exo-
remus, ut et illi ueniam delictorum donare dig-netur et nobis
solita pietate succurrat, quatenus inter mundanas uarietates
atque procellas caelitus protegamur et ad portum aeternac
quietis pacifico cursu pertingere mereamur. '^
(1) Ve7-g. Acn. XT, 105 Xullum cum
uictis coitamen et aothcre cassis.
(2) Adderc liccat fragmcutum f. 1 :
(mundi termino pro pinquante niaois
ac magfis habundat iniquitas, idcirco
probabilibus dcclariindum est documen-
tis, qualiter in illis, quac luce cbirius
deo inimica esse monstratur, \ioluti ho-
niicidium saciilegium nulli umquam po-
tcstati übtompevaTe debcaimis et ad
scelera cümmittenda nullius oblij^atio
tiraenda ucl obseruanda sit. Seimus
igitur, quoniam contra nos seuire in-
cipiunt et acerrimas iaculari minas.
Et quia niliil nos a caritate dei sepa-
rare poterit, rcctius putamus seuien-
tium displiccre comminationibus et
uestris saluberrimis oboedire iussioni-
bus At uero si praesens opusculum
ideo quisquam superfluum putaucrit,
eo quod ad tcnipus non sit, qui no-
bis iudicium proi'erat aoquitatis, no-
ucrit plane, quia iuxta boatum Ilie-
ronimuni cano mihi et mcis uidelicet,
ut — non dubitemus expectantes ge-
neralis concilii iustissimum cxamen
auetore illo, ad quem clamantes
causam tuain (cfr. De ordinat. c. 40).
EUGENII UULGARII . f. ss
DE CAUSA F0RM08IANA LIBELLUS.
Eegnante doinino uostro Ihesu Christo in perpetuiim anuo
septimo decimo imperii Caroli qiiarti' Belgici Britamiici Gal-
lici Septimannici sacra svnodiis apiit Liicetiam Belgicarum
primam sanctae dei ecclesiae Romanae debitiim iiotiim.
>Sicut a magistris iielle semper discere laudabile est , ita
et a discipulis ignorata non qiiaerere procul dubio iialde cul-
pabile est. Qiii euini de errore stiipidae fatiiitatis non sata-
git exire, quasi de tenebrarum caligine ad uiarum lucem pi-
grescit uenire. Unde fit, ut dum sapere neglegat, mens
hebescat. Cur uero id dicatur, paulo post expedietur. Xuper
enim dum conciliabulum ritu canonicali penes nos baberetur
et sanctorum patrum decretalia in medio uentilarentur, accidit,
ut quidam frater Roma rediens pro foribus nuntiaretur. Quem
dum inter nos sessum recepissemus, quid noui scisset, solito
percontati sumus. At is, o in protelando ductum sermocina-
tionis dixit, qualiter iterum domnus papa rediuiue in Formo-
sianos feriret ac crudum resecationis mucronem in eos pro-
tenderet. Sed, ut est consuetudinis , multi multa asserebant,
ita ut tumultuaretur murmur loquentium et, ut dispar qualitas
mentium, dispar esset et capacitas assensuum, utputa quotiens
*uariatur ratio, probat unus, improbat alter, assumit, probat et f. ss'
concludit ille, at iste aut mutat aut infirmatur et in conclu-
dendo improbat. Unde quidam disciplinalia capitula in
promptu cudentes disputabant, quo pacto id posset effici, ut
(a) quarto ß.
1 1 g Eiigenii üulgarii
iimocentes ut uocentes perireiit et quaedain illicita facta uo- i
centium in iiinocentes cadereut et expiatis noeeutibus iniio- 1
centes siicciimberent et sie — quomodo iiistum, qiiomodo
utile, quomodo possibile, quomodo lionestum uel quomodo de-
cens? — durum omuimodis et informe arbitrabatur, uidelicet
ut Uli episcopi uel laici, qui quoquomodo, ut ita dicatur, se-
dueti hunc eleg'eraut, consenserant, fauerant insuperque iura-
uerant, benedictiouem' necnon consecrationem ei impenderant.
immunes et extorres praedicarentur et lii, qui canonice iuxta
patrum institutionem consecrationes acceperant, innocenter
repudiarentur : innocenter scilicet, quippe qui nil scierant ex
illa infausta praeuaricatione.
Et quidem super hoc per diuersarum iam prouinciarum
sinus praelatos sanctae ecclesiae conuenimus. ut. quid senti-
rent quidue diffinirent, uieissim innotescerent. Seimus enini, !
quia ' una est tides, unum baptismum, uuus omnium magister, ■
qui est Christus. Proinde in deum uos compellimus perque |
f. S9 comnmnem fidem optestamur , quo , * uti benigne quaerimus, !
blande et pie a uobis recipiamus responsum iuxtaque anti- '
quorum eanonum fulcimenta id corroboratum comperiamus.'' I
Res siquidem dura et noua corda perturbat incognita; nou
enim singulare hoc negotium, sed uniuersale; incrementum
non humanuni sed diuinum, non quidem temporale emolumen- |
tum sed aeternum. Denique praeterito anno in Raucnnali
conuentu super hoc disputatum et canonice a summo ponti- ,
fice et uniucrsali papa aeterna sanctione diffinitum et stabili- j
tum est : in qua sessione ferme oinnes episcopi Ausoniae una
cum sancta et celebri ecclesia Romana interfiiere, ubi nemo '
repulsor, non argumentator, non scriba neque peritus, qui
adeo terrenti facultate sibi suffecisse crederet, ut ad hoc reniti
strenuem se putasset. Qua igntur ratione hodie destruitur, ;
quod heri sancitum fuit? si enim ul , quod praedico , iterum
\
(;i) benetliclioiiis Tl. (b) com|)eiinmiir />.
(1) Ephes. 4, 5. \
de causa Foiniosiana libellus. 119
destri/o, pj^aeuaricatorejn ler/is ine ostendo.^ Heri eniin caii-
tarimt canoues:"" Si qiiis uiolator sepulcri fiierit, iit inter in-
fames persona» sit, lioclie mortuus de sepulero per pedes ex-
tractus fuit;^ heri enim ueneratus sum sanetae opinionis epi-
scopum, qnem hodie recolo acolitlium, heri sacerdoteni, quem
hodie subdiaconem. Unde potius plang*endum, quam dispu-
tandum.' 0 triduum perditum, 6 coiicilium lugendum ! spec-
taeulum tremendum. Arhoreus coluher carpere rursus sug-g-erit
e uetito fruticis hortum et heu quam miserum, quamue dolen-
dum est, quam terribilis morsus ab illo, horribilis miseris
lapsus in umbra.
Sed reuertamur, unde discessimus. Patet enim ratio quia, f. ?»9'
dum omnis mundus in suo stet statu omnisque ecclesia sub
Christi militet optentu, sola ecclesia Romana peragit, unde
post omnium ecclesiarum ordinatio tabescit."' Ponamus igitur
duos Nicolaum et Formosum et, ut fertur, unus probus, alter
reprobus, unus pius, alter impius, quis eos sacrauit, quis ad
astra prouexit, nisi Roma? Etenim Grecia nesciebat Formosum,
Francia Xicolaum. Pietatis autem instinctu uterque Romam
uenit, uota reddidit, papam uti deum requisiuit. Ostendistis
unum, ut papam uenerari dixistis, monstrastis alterum, ter
adorare iussistis et quia uobis, ut ministris beati Petri credi-
derunt, oboedientes fuerunt: ideo damnaudi, ideo anatliemati-
zandi? Ordinatus fuit Xicolaus sanctus etiustus, quid per-
tinet ad Grecos? Unde laudandi ex hoc? Positus Formosus :
quid peccauit Thracia ? Uestra est quippe causa: uos uestrum
ponitis, aut bonus aut malus sit, per uos fit. Uos inde dig-ni
(1) Gal. 2, IS. cidum . . de sepulchro extraxisti ; p.
(2) Concil. Roman, c. 9 (Mansi coli. LXXIV: quem cnidelissima praesiim-
conc. XVIII, 223), Invect. in Rom. ptione de sepulchro extraxisti. (4)
p. ]jXX: Leges siquidem mundanae Ib. p. LXX: quod flendo magis quam
et canonicae, scita quoque barbarica disputando consentimus. (5) Invect.
sanciunt et omnimodis determinant, in Rom. p. LXX: ualde miranduni
ut uiolatores sepulchrorum inter in- est, cum omnes ccclesiae . . in proprio
fames habeantur. i3) Ib. : eins ca- statu permaneant, sola Romana eccle-
dauer iaraque per nouem menses se- sia procellosis ab fluctibus nauitas
pultum per pedes de sepulchro extra- suos mortis proximos redundat.
xisti: iam post nouem menses mar-
120 Eugenii Uulgarii
aiit laude aut uitiiperatione : uns iiil agiiuus, niHi ])08itiim
ueneraiimr et, sicut docetis, adorainu.s et, quem testiticainini,
colimus ac postea pro ea ueneratione dainnauiur? Nuiu (pdd-
uam lioc iustuuiV Praeterea lei;itur ludas Scariotli electus
fuisse et ])aptizandi, ut eeteri, facultateiu accei)is8e et (pdc-
(juid l)aptizauit, a neiuine rebaptizatuui fuisse: d(Mn(iue ad
id um! et, quod diciuuis, ut euieri^entes (puxestiones discutiaiuus.
f- 9'J Si , iu(pnuut, Tudas fuit *electus, ])()tint i)ennanere ideo et
])aptizatio eius: uenuii econtra Fonnosus uon fuit electus
potiusque excouuiiuuicatus; iuter laicos fuit liabitus et quiccpud
iuris eeclesiastici liabuit, perdidit p()st(|ue ecclesiaiu iuuasit,
priuilegia rupit et quicquid libuit, lieuit, uude (juod uon
habuit, dare non potuit. Sed ad liaec actor: si ueruui sit,
dubiuui est, at quia non ueruui sed uerisiuiile est, iucredibilc
est; excouiuuiuicatum eniui fuisse euui notuui est, sed utruui
liuore' au sui uoxa, soll deo coguituui est. Fuit porro cx-
coinuuiuicatus, sed postea absolutus, alio(iuiu faeultateui in-
trandi non fuisset nactus. Quouiodo igitur ausus in^redi, nisi
l)riuuiui gratiae datus, (juod pleriquc de senietii)sis sunt ex-
l)erti. NounuUi sane uisi sunt exconiiiumicati, (|ui ])ostea ad
decus i^Tatiaruui sunt prouecti et hoc ad sui utilitateui.
Quod uero ecclesiaui dicitur inuasisse, (pia turba, (pia. ut
eai)ut orbis ab iueruu uili siuiplici(pie bouiuUulo inuadi po-
tuisset, non clare liquet,' nisi enim cuui iinperatore, patricio
uel tirauuo Koma capi et iuundi iiiipossibile uidetur. IJbi
eri;"o tanta nobilitas et auti(pui, taiii iuuicta potestas," uude
(piotiens hoc auimiuiscitur, uiai;-is ad eiuium pertinet turpitu-
(n) liliui.! /;.
(1) Cfr. Uulgarii in dcftns. Fonnosi ra])iit nmiidi .siibic.i ct. inuiuli (]iiiiiiss(>t.
papae f. 105: incrcdibilc itaque est, (2i Inv. i. II. ]). LXXII: (iua enim
ut sapientia totius mundi, Roma ex- turba, (jua uiok'utia totius ca])ut or-
coniniuuicatum qucnilibct sibi Caput bisab in. uiliquc et sinipl. lioniululo iain
i"eciss(t; inipossibilo ctiani orat, ut a inu. pot., nisi cn. ini])(MiaIi aut ro-
quolibt't uili hunuillulo tani uiuida gali uel i)atriciali aut tirannicNi po-
uirtus senatuum inuadi potuissct; f. tcstate fuisset suH'ultus tantae pote-
100': uideatur incredibile et inipossi- statis apiccm inuadere ualuissct?
bile esse, ut ab uno tantillo honuincio Ubi ergo, o Roma, tnnta tua nob.
tanta sublinütas tantaquc niaicstas, et ant. tarn inu. potestas?
t
de causa Formosiana libellus. 121
(linem, quam ad honestatein. lani igitur si sedem apostoli-
cam, ut fcrtur, praeripiiit, omne consiliiiui Romauoruin, uirtus
et sapieiitia perniciter obdonniiiit. Quid igitur? Nuuiquid
eos ligauit aut uiolentiam infereus episcopis , * ut euui sacra- f. oo'
rent " exegit '' ' et si cuui complicibus combinatus, ut episcopos
terreret, fieri potuit, quid tanta niaiestas procenim?, quid
ferrea niaiius rei puplicae? Numquid coegit uique ab eis sa-
crameuta extorsit? Itane possibile fuit? 8ed ueritatis ordo
liquidius Cöiistat, quod absolutus", utrum factiositate an pecu-
iiiis, sibi tarnen eos conciliasset et cum eis fauentibus ad
arcem pontificatus sese extulisset. Etenim notum est, quia
ab ipsis episcopis sacratus est, a quibus praedecessores sacrati
et ad quorum ius pertinebat sacrandi" et si potestatem super
praedecessores inuocandi dei uirtutem liabuerunt, babuerunt
et super istum. Ut enim baptizat sanctus, ita et peccator et ut
baptizatur praescitus, ita et praedestinatus, quia sacramentum
unum est. Unde siue digne an indig-ne ab ipsis est ordina-
tus, a quibus et praedecessores et quam inuocationem super
priores fuderant, eandem et super istum. Ecce, cum dicatur
non habuisse, liquet qualiter declaratur accepisse, quod accep-
tum potuit et largiri. Xon enim propter illorum manuum
impositionem et sacrationem ausus fuisset sedem ascendere
tantumque culmen arripere, immo nee erat possibile.^
Uerum quia ordinatim praecessit, qualiter sacrationem
habitam dare potuisset, restat unde iudaeista et formosianista
baptizatio et ordinatio diligenter prospiciatur. Habuit *Iudas f. 91
baptizandi potestatem, habuit, ut dictum est, et Formosus per
consecrationem episcoporum. Sed hoc liabuit alter altero
malus coUatum, quod datum habuit spiritum sanctum. Unde
erg'O est, quod ludae baptizati non rebaptizantur, alterius
(a) sacrarct B. [b) exegiiiir B.
(1) Ib. lani ig'. — consilium prin- sorcs eins — ad quos — sacrandi.
cipum tuorurn uirtusque et sap. ob- (3) Ib. Ecce — potuit elargiri — ausus
timatum perniciter — exegit. fuit apostolicam sedem asc. tantaeque
(2) luv, 1. 1. Etenim — praedeces- potestatis culmen — ■ possibile.
122 Eugenii üulgarii j
uero ordiuati reordinantur? Sed dicis forsitan : nou potuenmt i
episcopi Fomioso per inipositionem maiiuiim dare spiritum i
sauctimi; erg-o nee praedecessoribus suis, qiios pari modo i
sacrarimt. Uel aliter: si potiiit indiguus ludas baptizandi i
facultatem accipere, potuit et indig-uus Forinosus et habere.
De Inda enim dictum est:' nonne duodecim nos elegi et uniis
e.v uobis diubolvs est, uude, si illius diaboli baptizatio abo-
lita nou fuit, quomodo canonice ordinato poutifice, catbolice
uiuenti et morigeranti antestite eius irrita dicitur et probatur
ordinatio postremumque funditus abolitur? Dico tarnen: iam j
episcopus depositus est ' et omnis, qui de ordine illius inuen-
tus est. Quid de infantibus? deponentur, ut iterum ethnici
fiant? Quid, si parcitur eis, quare hoc? Praeterea oratorum ;
cum proprie sit dicere causas pro se agereque pro aliis, quia
non aliter res examinari quiuerat, argumentorum partibus
peroratum est, ut uel sie, quod esset optectum, efficeretur
detectuni. Liquet plane, quia omne i)ropositum est, quod aut
imnnitari, minui aut infirmari potest, stabili non sit gradu
totiusque careat iirmitatis statu. Quocirca rog-amus, ut praesens
f. 91' quaestio, quae ab actore sub arg-umen*tatioue depulsionis uel
infirmationis extenuata est, si quomodolibet'' id defendi pos-
sit, doceatur et erudiatur.
Cap. II Quod idem sint pastores, qui et oues.
Denique corpus Christi, quod est eius ecclesia, dum in prae-
latis et subditis sit fundata, horum duorum cuipiam noxa est, |
unde reatitas huiusce nouae maculae proscrpuit aut per in- j
cautam pastorum moderamiam'" aut per fatuam ouium inoboe-
dientiam, qui licet pastores discrete et oues dicantur, alibi
tamen g'eneraliter oues uocantur, ipso domino dicente:^ et ■
alias oues habeo, quae non sunt ex hoc ouill et eas oportet ■
me abducere et iiocem nieuni audient et ßet unum ouile et \
2mus pastor. Hie itaque ostenditur, qualiter omncs in Christo
(.i) inm cpj'sc. depo«, est lepcluiitiir iiilio scriptnris. (10 '|iiolil)i!l/i. {<•) moderaiioiif im ?
(1) Toann. 6, 71. (2) loann. 10, 1(5.
de causa Forraosiana libellus. 123
imum siiiniis iiel qiuiliter solam uocein Christi aiidire debeamus
et, ue qiiis aduersiis alterum occasione' praelationis süperbe
magisteriuni exerceat seqiie infians in dominando turgeat,
omnia in oninibus conelusit diceus: nieam uoceni andient et
uunm erit pastor et ouile. Uernm sieut dicit apostolns:' Ad
aedißccitionem ecclpsiae in opus ministci'U quosdani dedit apo-
stoios, hos prophetus, illos miujisijws, qnibus generatini spe-
cialiter inra collata. Ouinni porro ins est, parere niaioribus
in omni Imniilitate , seqni et imitari praelatos, salna ueritatis
forma. Qnid sin aliter docnerint. nnm sequendi? Minime.
Cüuete , inqnit dominus- a fermento phariseorum et saddu-
ceorum et rnrsns^: Alionum mitem non sequuntur ^ sed ab eo
Juyiunt.
Cap. III De moderatione pastornm.
Praclatornm quoque proprinm est * doctrina cum moderatione, r. o
quod princeps apostolorum docet:'' Pascite qui in uobis est
gregem dei prouidentes non couctos sed spontanee secunduni
deuvi, noti turpis lueri (jratia, sed uolunturie neque ut domi-
nantes in eJero^ sed formae faeti gregi ex animo, ut eum up-
paruerit jrrineeps pastorum, pereipiatis immarceseibiJem gloriae
coiwnam. Qnocirca fatemnr nos oues et nos nicarios sancti
Petri, si tamen uieem illins merito habetis, snb dicione uestra
iaeemus, sed limpidam aquam. qnia pedibus turbatur uestris,
liaurire nequimus. Unde ueementer dolemus et grauiter in-
g-emeseimns; ideoqne necesse est, ubi deest humanuni auxi-
lium, quaeratur diuinum. Praelationem uestram super nos
canonice honoramus. sed, qnia iugo nouitatis grauamur, ad
eum, qui nos eomparauit, suspiramus. Decens nimirum fuerat,
qnia'' quod a patribus esse nouinius sancitum, nullatenus a
uestra potentia esset remotum ; optaremus super nos esse ser-
(;i) ocfasionom B. ib) quo B.
(1) Ephes. 4, 11. 12. (3) loann. 10, 5.
(2) Matth. 16, IL (4) 1 Petr. 5, 2. 3. 4.
j 24 Eugenii Uulgarii
uatnm; quod olini manet clecretum, sed qiüa piilsa est auc-
toritas, reg'iiat iioluntas.
C. IUI De caueuda noiiitate.
Celestinus papa: Si studere^ iiiquit, coeperimus nouituti
infundenda praecepta. "
Item ex decretis papae Leouis. Igitur secundum sancto-
r. 0' rum *p(itru?n ccmones praesumptione discedunt.^'
Quae cum ita fixa siiit, uidetur, ut noua passim inoleuit
praiiitas, in tautiim, ut autiquorum ossa humi eruderata*"
forisque in etlmicorum poliandrio aggerata in aliorum sepul-
cris carorum condiantur corpora, contra concilium Toletanum,
quod ait : ' Ut si quis in demolicndis sepulcris fuerit deprehen-
sus, quid facinits hoc pro sacrilcfjio legibus puplicis sanguine
uijidicüttir , oportet canonibus subici regulis ^ si clericus est a
cJericatus ordine summoueri , si laicits inter infames haberi et
poenitentiue triennio deputuri. Quid, nisi Roma pu})lice exem-
plum dedisset, non a popularibus iure defensum sed neque
habitum esset, quippe maxima ruina populi ex culpa sacer-
dotum fuit et omne malum exemplum ex bonis rebus deduxit
ortum; cunctum enim neuum ex bono caelo infecit ductum
et ecce, quod non docuerunt patres.
C. V De non iurando.
Simili modo a uobis, qui dicimini pastores, uim patimur, dum
impositionem uestrarum manuum accipientes emere spiritum
sanctum coginmr et in sancta sanctorum iurare compellimur,
cum dominus inliibeat" non iurare neque per caelum neque
per terram neque per caput tuum. In decretalibus quoque
Cornelii papae uetatur, ne sacerdotes, sicut uulg-us solet facere,
iurare praesumant uel compellantur. Sacranienta a suminis
L n sucerdotibiis, inquit, ncl u reliquis exigi * minime cognouimus
nee sponte eos iiirasse repperinius.^ Hoc apostoli, hoc prae-
(n) J. 152, Maiisi IV. 4(Jö (Beer. Psoudoisid. p. 539) c. 1 siiiiersioriptionihus. ail lalia.
quam liidendi. (1)) J. 189 (Mansi V, 1281, Decr. Pseudois. p. 619 c. 2) spiriiu — prae-
tenclitur deest. ins anliqiiitiis ir.iditum. ncglegonlia. (c) erugerata /}.
(l) Synod. Tolctana IV a. 633 c 46 (2) Matth. 5, 34-36.
(Mansi X, 630, Beeret. Pseudois. 370). (3j Decret. Pseudois. p. 173 c. 3.
de causa Formosiana libelliis. 125
decessores nostri, lioc proplietae et sancti doctores iuramen-
tum fieri iietant, quoriim uos iura sequentes firmamus et sa-
cramenta ne iiant proliibemus. Hinc papa Leo:' nullus, in-
quit, cpiscopus super sacra iuraj^e praesiimat, fhcernimus; quod
qui trunsijvessus fuerit quolibet modo ^ censurue ecclesiasticae
subhiceat. Qui locutus est a repugnantibus. Si itaque eaelo-
rum quis habet claues, uon destruit canones; at qui destruit
canones, procul dubio non habet claues.
C. YI De non ordinando per pecuniam ex concilio Chal-
cedonensi. ^
Si quh fecerit ordinationem per pecuniam et sub pretio
redegerit gratiam , quae non potest uendi ordinaueritque pecu-
niis episcopum, presbiterum uel quemlibet, is , cui hoc attemp-
tanii probutum fuerit, proprii gradus subiacebit periculo et qui
ordinatus est nihil proficiat, cdienus ea dignitate et qui media-
tor est, anathematizetur. Hinc Hormisda papa: Benedictio
nuUo modo praemio comparetur.'' Ecce quod Christus iecit de
templo, Petrus puniuit in Simone adultum'^ isto in tempore
non habetur in crimine.
C. VII Quod successorem non possit sibi quis facere.
Ex decretis Hilarii papae.
Nonnulli episcopatum non diuinum sed herediturium — —
quod dei est.^ Ecce, ubi pecunia cooperante non obseruantur f. 02'
canones et ecce quot modis sacra infrangi iura et cum omni
temeritate cotidie defectum pati, pia condolet ecclesia. Uerum
quia corrigere ob fastum altitudinis nequit exemplum subdi-
torum, id mag-is est, quod plangit: primum quod per uexa-
tionis ambitum, ut omni carni notum est, pontificatus inuadi-
tur, dein quod omnis ordinandus spiritum sanctum mercetur,
quod cuique de se ipso ordinato cognitum est : postremum quod
(a) J. 497, Mnnsi VIH, 432, Decret. Psewhis. p. 690 c. 2 a .Ico flari. (li) ednl-
lum li. (c) Hilarii synodale decieluin a. 465 c. 5 (Mansi VII, 901, Decret. Pseudois.
630) atque morlales — teslamentario deesl. unde quidam in locum suum niliintiir aiios
subrogare. aestimari debeiur ne -qiioil. quisquam deest.
(1) Hunc locum inuenire non potui. (2) C. II (Mansi VII, 373).
126 Eugenii Uulgarii
nemo quispiaiii impetret, uisi iiisiurando coufirmet. Interea cum
miiltiformiter praeuaricatio pro lege constituta iam effieiatur,
quid papa Leo super hoc censeat, audiatur. Die, sancte Leo,
die. Leo per uuiuersas prouincias episcopis constitutis: Am-
i7ionitio iiosira flenuntiat, ut si quis contra haec pütruin statuta
nouerit denegarij'
C. YlII De iustitutis patrum Innoceutius papa.
f. ^3 Si mstitiita ecclesiastica scundahi populoriimy
C. Villi De uicario sedis Romanae.
Quia deo ordinaute uicarius sancti Petri, si tarnen est
iure, ueneratur omnium ca})ut, merito ad eum quaerellarum
questus et de ipso ad ipsum fiunt profugia, ut, ubi est caput
religionis, ibi et captetur rationum finis. Sic quidem instrui-
mur dicente lalio papa : ' '?/ quis putuuerif se a proprio nie-
tropolitano (jruuari apud priinatem dioceseos aut penes senteji-
tiam aposto/icue sedis iudicetur. Ideoque ob legis custodiam
iurisque apostolatus reuerentiam luimili et subiecto aceessu
apud uos queriuiur, nos oues uos pastores et o utinam uos
pastores nosque oues siuiul de alterno proueetu mereamur
esse ouantes, proinde subsidant sinistra, absistat et socordia,
liceat loqui commoda, audiat ouem pastor, si tamen sicubi
est pastor. Ximirum fisicum est, ut morbus a capite manans
adeo sensim artus percurrat, quoad totius molem corporis in-
fectam ad iiua recurrens emergat. Sic prorsus sie a capite,
quod fuit quondam Romanae urbis, nunc tabo et sanies mi-
serrimae opinionis profluunt et utpote fulmen ,,////// .9;v/ , uoces
a thro?io et tonilrua'- per totius orbis rotam non Ijene redo-
lentes rumores procedunt, quod inalum idcirco constat, quia
ingressus pontificum pater caelestis rigando non i)lantat neque
increraentat.^
(a) j. ISO, jlansi V. 1230. Beeret. Pseudois. p. (»15 c. 5. ammiltcie. sil officio «ummo-
uendus con^litula omnium praedi.cessorum. ordinibus et canonibii«. a iiestra dilccione.
custodiri. in illa commi>erit. (c) J. 108, Mansi III, 1028, Derret. Psewloift. p. 527
nulla u;itiei;is deest. qiiisque. sibi eslimal. locis tiunl scandala.
(1) C. 12, Beeret. Pseudois p. 468. (3) I Cor. 3, 7.
(2) Apoc. 4, 5.
de causa Formosiana libcllus. 127
C. X * Si qiiis i)ro pontificatus ingressu qiiod dederit f- '■*-^'
iiel cuipiaiu iurauerit perdat dig-nitateiii. Siiiimachiis papa.
Propter frequentes anibitus — — dignitiite nel comviunione^
Quod si exttmen emerserit ^ uincat senienthi j)lurimorum^'
Item Bonifaciiis papa : Si duo episcopi Roimie ordinen-
tur, ainbo poUaniur. ' Hiiic etiam Bonifacio petenti Uictor
aiigustiis imperiali robore sanciuit:^ quateniis ab ambitione
summi praesiüatiis ita cessareut, iit si duo contra fas temeri-
tate certatini fuissent ordinati, nullum ex Ins futurum penitus
sacerdotem, sed illum solum in sede apostolica permansurum
diuino iudieio , quem uniuersitas elegerit. Hinc ex statutis
orientaiium suscepto in nomine Christi episcopatu non suae
delectationi nee suis moribus sed patrum diffinitionibus ac-
quiescat.
C. XI De ordinatione Formosianorum.
Concussio ecclesiae et labefactio sacerdotum praesertim ani-
mis iustis et plus sapientibus quam oportet sapere, ex capi-
tulo quinquagesinio quarto Innocentii papae" ortum est, unde
manubrium uituperandi dei rainisterium ludaeis et barbaris
improuise porrectum est. Hinc est, propter quod temperan-
tia modera*minis perditur. Caritas neg'leg'itur , tunica illa de- f. 94
super contexta per totum scinditur ' maleque sortita pernici-
ter dirrumpitur ac pastor, qui putabatur, in lupum uertitur^
et 0 tunc non bene scriberetur, si sie nunc male intellegere-
tur. Satins enim multo non fuisset scriptum, quam ob id
omne ins ecclesiasticum esset confusum. Dicit enim papa
Innocentius : Cum iios dicamus ah hereticis — — mamis im-
positionem dedit. •" Ecce textus auditus et impectoratus , ecce
(a) Symmachi synod. a. 499 c. 3 {Mansi VlU, 231, Beeret. Pseudois. p. 65S) quoiiun
ecclesiae. consliluimus, ul si qiiis pro ponlilicalu promiliere am sncrare. aliquid pollicirus
fueiit ui'i super Iioc. decern. stiidueiii locis iii piiuetur. (b) Ibidem. (c) J. 100,
Mansi Ilf, 1060, Beeret. Pseudois. p. 550 c. 3. maniuini. iibi enim. quo — Sanitätern deest.
(1) Hunc locum non inueni. (4) loann. 19, 23.
(2) Mansi coli. conc. IV, 393. Pscu- (5) Invect. iE. p. LXXI : Hinc est
dois. p. 554. — disrumpitur — nertitur.
(3) J. 100 c. 3 1. 1.
128 Eugenii Uulgarii
onniis aiictoritas fraiif,^ere sepiilcra, uiolare iura. 0 felix ca-
pituluiu liereticoruiH, per quod Caritas rumpitur catholicorum,
nulla iam quies sepulcri, iiiilla pausa mortui
8ed clicit forsitan aliquis: Foruiosus catliolicus et ortho-
doxus in gremio. apostolici natus, iuibutus et detritus num-
quam fuit hereticus auditus. Caeterum quod doiunus Inno-
centius pai)a prouiulg-auit, summa est ueneratioue dignum eo-
r. 91' que, quod dixit, *spiritu intellegendum, sed quod dixit de
hereticis non est eotenus de catliolicis aceipieudum. Quid
si obicitur ei uiolentia, dieitur a parte, (juia nemo pontificum
alius aliter intrat, nisi aut })er uim, ut Herodes, aut per pe-
cuniam, ut Caifas, unde quicquid in eo carpitur, in cunctis
reperitur. Denique quia catliolice uixit et gentes praedica-
uit, ' et sua testantur et plurimorum saecula ac per hoc, quia
non fuit hereticus, sed uerus catholicus, patet profecto po-
tuisse eum accipere, quod potuisset et dare. Nam si dieitur,
non potuisse dare, quod non acceperat, cum uerissimus catho-
licus fuisset ac primum episcopus, postea summus pontifex,
sicut et Marinus episcopus, nihilominus nonnulli et alii eins
praedecessores, quo pacto proditor ilic diabolus potuit dare
spiritum sanctum, quem non acceperat? Legitur enim, quod
nondum fuisset spiritus datus, quia nondum fuerat Ihesus glo-
rificatus. Xum ludas non dabat, quod non acceperat, dum
per sui ternam mersionem sub diuina inuocatione ex spiritu
sancto dabat remissionem? dabat, inquam, sed non de se ex-
citabat, quod non liabebat: quanto magis iste, qui omnem or-
dinem compleuerat ecclesiasticum in accipiendo si)iritum sanc-
tum, non poterat dare, id quod acceperat.
Poterat, inquam, dicis, si accepisset: quae obiectio re-
iiiiili' lilti pof'iiilonlia nofß.ssjiri.i est. {lecerniimis doest. si iit. qiii teii^oril irniniiiKliiiii im-
miuikIus. i(l qiioil iiiiiiiilili.i. quin ciiüm .isscrJt cum. illiim quicquaiii. ciii nihil, quod iilc
— quia deest. quod oiiini iniqiie dcpsl.
(l) Uiilgar. in def. Funii. p. f. lOS: f. lO.j': liic enim dum esset celebrior
is etiam genteni Bulgaronini uita sanc- ea tcinpestatc suis contribulibiis no-
titatis praedicationem confinnans, ut bilitate, morigeralitategiauiorquo omni
iienus apüstolicus ad fideni addnxit. probitate.
(1p causa P'ormosiana lihellus. 129
pellitur, dum eum hereticiim non fiüs;se ostcnditur. Unde
coniüctiis necesse est, iit coneedas, eum accepisse. quod po-
tuisset et dare. Etenim peccatum nemo dimittit, nisi solus
deus et cum ita sit, liquet, *quia non dimittitur originale, r 95
nisi per officium sacerdotale efficitur motus, unde fit effectus.
Saeerdotis quippe est operatio, per quam datur remissio et
cum datur, non ex sacerdote sed per sacerdotem datur. Aliud
est enim ex suo dare atque aliud per eum quid dare. Quo
fit, ut detur per efficientiam, quod non habetur per habitudi-
nem, infunditur nihilominus uita per efficientem, sicut et da-
tur benedictio per inuocantem. Fit exterius mvsterium per
uerbi cooperationem , quatenus reformetur homo interius per
diuinitatis plenitudinem, excitatur uerbum et datur sacramen-
tum, accedit bomo super bominem, deus super meutern. Hinc
est, ut per efi"ectum exteriorem uideas interiorem; effigiatur
nempe umbra exterius, ut ueritas contempletur interius. Hinc
dominus ait:' Sp/n'ti/s est, cpii uiuißcat, coro nnn proflest
quicquam. Et apostolus. ^ Nihil est, qui ri(jat, sed deus, qui
incrementat, quocirea manifestum est, habuisse Formosum ef-
ficaciam dandi, quia babuit facultatem accipiendi, per episco-
palem manuum impositionem, simul et uerbi inuocationem.
Sequitur et dicit: qui honorem amisit, honorem dare non
posse, sed hoc totum de hereticis. Caeterum cotidie catho-
licorum fit honoris lapsus et rursus in eodem status, ut scrip-
tum est:'^ Septies in die eadit iiislus et i^esurgit, et iterum:'
Niimquid qui dormit, von adiciet, ut ?'esurgat. Ximirum ma-
gnus ille rex Dauid et summus apostolorum Petrus grauiter
ceciderunt et tamen a lapsu exilientes ad pristinum demum
honorem subierunt. Quare ergo non eonceditur, quare non
placet, ut sub ipsa forma catho*licus resurgat Formosus, cum «oy
certum sit, a praedecessoribus suis omni honori esse reddi-
tum, gratia habitum ac post omni incremento ecclesiastico
(1) loann. 6, 64. (3) Trov. 24, 16.
(2) 1 Cor. 3, 7. (4) Psalm. 40. 0.
Auxilius und Vulgarius. y
130 Eiigenii Uulgarii
ordinal)iliter ad summain sedein prouectiiin, nisi quia iniiidia
diaboli mors introiuit' in orbem terranim et imitantur euni,
qui sunt ex parte eins. Quare itaque non patitur resurgi ab
Ulis, qui de mortuis iudicant, qui non se ut homines scire
sed ultra liominem esse et scire se feruut, (juod plane non
esset consequens, nisi et esset praecedens; nequaquam enim
id opere ageretur, nisi priuiuin mente ag'itaretur. Debuerat
certe erubesci homo uelle deo tollere, (juod suuni est. Pater
enim omne iudicium dedisse filio dicitur, non Komae, neque
filius dixit: tu es Eoma et super haue Komam aedificabo ec-
clesiam meam, sed : ' tu es Petrus et super haue jtetrain , non
dixit Petrum, sed petram, intellegi uolens eius fidei et con-
fessionis soliditatem aedificare et firmare immeritorum subse-
quacium eonsimilem , non quidcm sequacium sine mejito :
alioquin non est sequax Petri, si non liabeat meritum illius
Petri. Quid igitur: ostende mihi fidem sine operibus^ et ego
ostendam tibi sequacem Petri sine merito illius Petri. Unde
ergo est iactantia; si meritum eius nemo potest habere, quo-
modo eius potestatem se gloriatur habere? Num dicendum
est, profuisse summis sacerdotibus super cathedram Moysi
sedisse'' aut etiam de stirpe Abrahae secimdum carnem d^-
scendisse ? Minime.
Perindeque si canones ueluti Sirenarum cantus surda
transig'untur aure,' deberent saltem ouiinosam meutern seo-
r. 96 lae clamantcs mollescere , quae dicunt nulluni ''^cum mortuis
certamen parcendumque esse sepultis.^ At contra delatorum
agitationes satis beniuolis super hoc respondisse debuerat
iam sufficere, sed quia eorum importunitas modum carpendi
nescit, additur, quia si dicitur Formosus Portuensis episcopus
(a) iiiiioiltil K.
(1) Matth. 16, IS. (5) Uulgar. in def. Form. f. 10^:
(2l lac. 2, 20. 26. cui lanto uivo exaininato ut auruiii
(3) Matth. 23, 2. nil iuuare potuere scolae clamantes:
(4) Hieron. adv. louinian. 1. I c.4: o parcite sepulto et nullum cum mor-
quasi sirenarum cantus ot fabulas tuis certamen, sed fnit in co licitum,
clausa auro transite. ^ quod libitum.
de causa P'ormosiana libellus. 131
fiiisse, dicitur et Marinas praedecessor eins episcopus exti-
tisse. Bouuiii qiiidem persequi iiitiuiu eins fiiisset, si iion
imitabile esset, at qiiia imitatur, tiirpe est doetori, ciiiu culpa
redarg'iiit ipsiuu. Hiuc Paulus:' Qui pruedicas non furandum,
fitruris, qui dicis non moechandum, moecharis, qui ahominaris
idolü, sücrilegium J'ücis, qui in lege (jloriaris, per praeuarica-
tioiiem legis deum i?ihofwras. Ergo si destruitur ordinatio
Formosi, quare non calumuiatur et Marini, qui similiter epi-
scopus fuit?- Quis itaque sie sobrius, sie parcus, quare lau-
dabilis uirgiuitas eius non imitatur^ et si non imitatur, quare
blaspliematur, quare corpus eius a spiritu sancto inuiolabile
seruatum ita ferine discerpitur et dilaceratur? Ubi sunt leges,
quae lioc iubent, quis uniquam audiuit talia, non prorsus au-
ditum in Chanaan neque uisum in Theman. "* Corporeo si-
quideni suco baeserat busto, unde non tarn facile discerpi po-
terat, cum, ecce, subito rabidi duo frenetica frendentes saga-
citate fixis pedibus, borribile dictu, super uenerabile corpus
sacri pontificis cruda agitatione totam compagem substantiae
eneruiter ruperuut, pauor et timor omnium, quoruni mens sa-
nior erat.' Ecce, unde ministerium dei uituperatur'' in genti-
bus: ludaeus gannit, Agarenus illudit et quia in axe mundi
talia fiunt, celari non possunt. Ecce, quod quasi ^ Hie-
remias expauescens clamabat:' Horrihilia , inquit, facta sunt
super terram , prophetae iniquitatem prophetant * et de corde i. %'
suo mendaciü praedicaiit , unde in desiderio aniniae suae attra-
(u) Spalium iini ucrho congruum uacai.
(1) Rom. 2, 21 — 23. togenarius uirgineuni suum corpus
(2) Uulg. in def. Form. f. 109': Quod hominem exuens ten-ae commeiidaret.
si tu, inquam, dixeris episcopum il- (4) Baruch 3, 22.
licitum esse scandere ad papatuni, pa- (.5) Uulgr. 1. 1.: et cum tanta probi-
uendum est, ne irrituni dicas Marinum täte praeditus, tote mundo ut alter
et eius factum. Lucifer illuxisset , uim passus in se-
(3) Uulg. in def. Form. p. f. lOS: pulcro, busta diruta, ossa fracta, uti
is est profecto ille. qui in omni uita quoddam mophiticum eiectus est extra
sua tantae grauitatis forma extitit, ut puplicum.
uinum non biberet, cainis gustum (6i 2 Cor. 6, 3.
nesciret, femineae copulae expers oc- (7) lerem. 5, 30. 31; 2, 2-4.
9*
132 Eugeiiii Uulgarii
xerunt iientum umoris su/. Et Paulus : ' J^yo, iiiquit, scio, quin
intrubunt post discessum meuin lupi graues in uos, non purven-
les gregi et ex uobis ipsis surgent in homines loquentes per-
uer sa, ut udducunl discipulos post se et alibi^ isdem praesa-
gus futurorum discipulos caiiere ' ab Ins nionet, ut nouitates
uiteiit iiocum profauas, ad impietatem cnim seinper ista pro-
ficient, quae semper spinas et tribolos intulerunt. ^ lubens
etiam Timotlieuin, * ut denuutiaret quibusdam, ne quis aliter
praedieaiet et rursus : ' State et tenete tradilionem, quam acce-
pistis et iteni:^' J-^tiam si angelus de caelo ueniens euangelizu-
uerit praeter id, quod euangelizatuni est, unathema sit. Xon
enim frustra a domino iuterrainatur : ' Extendam, iuquiens,
manum meani super prophetas , qui uident mendacia et loquun-
lur uana in populo meo ^ non erunt diseiplina neque in serip-
tura donius Jsraltel serihentur et in terrani Israhel non intra-
bunt, quia populum meuni seduxerunt.
Ecee i^"itur teuipus ueiiiet et nunc est, quando non oues
pastoribus, sed pastores perierunt ouibus, quas ob res beatus
grex, cui dedit dominus de pascuis iudicare. Denique papa
Celestinus lioc in spiritu praeuidens : *^ Semper, inquit, absei-
dendi sunt, qui conturbantes animos ehristianorum pro arbitrio
suo euangelia uertunt et deo fruetifcare non sinunt. Certum
est enim, quia tales scntentiamm nouitates de uana gloria
descendunt, dum sibi nonnulli uoluut acuti perspicacesque ui-
deri, quaerunt quid noui proferant, unde temporalem acumi-
nis gloriam consequantur. ündc uos oues Christi impiam
disputationem respuite, ut uigilantes in Christo inter cibum
j. 07 et uenenum certa * uobis discretio sit et permaneatis in his,
quae docentibus superioribus pastoribus didicistis. Fuerunt
enim hactenus sacerdotes magisterio et sanctitate pollentes,
(a) innere IL
(1) Act. 20, 29. 30. (6) Gal. 1. S.
(2) 1 Tim. 6, 20. (7) Ezech. 13, 9. 10.
(3) Hebr. 6, 8. (8) Hunc locum inter dccreta Coe-
(4) 1 Tiiii. 2, 3. lestini papae con inuoni.
(5) 2 Thess. 2. 14.
de causa Formosiana libellus. J 33
qiii nuniquani a pateruis traditionibus deiiiantes eeclesiaiii
summa qiiictc rexerimt. In his etenim, qiü aliter docent,
quam apostoli tradiderunt, qiiod spei iuueniatur, ignoro. qui
non solum attritos non alligant, ' scd et allig-atos conterunt;
non solum elisos non elcuant,^ sed etiam stantes eonantur
allidere; non solum dispersa non oolligunt, sed et collecta
disperg'unt , quamuis nee conteri possit domino mens dicata,
nee elidi, qui stat in uirtute eaelesti, sed nee saneta turba
dispergi. Postremum quod aeeusatur Formosus, hoc ab inui-
dis, non quidem a suarum uirtutum emulis, si quidem aecu-
sare illustres uiros sui famam quaerere est; plerique etiam
propterea uolunt alios aeeusare, quia per illos se cupiunt
excusare.
C. XII De contentione.
Quod mag-nopere eontentio cauenda sit, Anastasius papa:"^
Nos, inquit, humiliter supph'cantes controuerskim in ecclesia
rcmanere nolumus, cum magis eontentio iiitanda sit, sicut dieit
apostolus:' Cum sint inter uos ae?nulafiones et contentiones,
nonne carnales estis et secundum cnruejn ambulatis? Item:^
Xihil per contentionem neque per inanem gloriam, sed in hu-
militate mejitis inuicem aestinuinies sibimet ipsos superiores non
sua singula respicientes , sed cdiorum. Si enim nonnuUi pro
praelatione insolenter in animo sese non efferrent, nequa-
quam in subditis potestatiue, ita ferirent , sed dum uident se
gradu superiores, despiciunt elato oculo humiles inferiores.
C. XIII De qualitate praelatorum.
Leo papa monens et informans praelatos ecclesiae ob eusto-
diam caritatis pastorum et ouium: ^Ita, inquit, adhihenda
est correctio^ tendit ad noxam. ' SimpUcius quoque papa
(a) J. 189, Mansi V, 1279, Beeret. Psetidois. p. ülS unde apostolus ad legiinea Timo-
ilieiiiu. ait. fratres et cei. si quibuscumque. uidelicet. accidunl. sint. eos coriig. qui sua
quaeiunt. discedit.
(1) Psalm. 146. 3. Pseiidois. p. 655 c. 4,
(2) Psalm. 144. 14. (4) 1 Cor. 3, 3.
(31 J. 464, Mansi YIII. 189, Decr. (5i Phil. 2, 3. 4.
134 Eugeuii Uulgarii
inter caetera: Friuilegium jnwcul dubio mcretiir amitterp, qui
j)ermissa sibi abutitur potestate. Hinc et Leo: Lnusquisque
praxi nio suo plareat — — sit minister i/ester."
C. XIITI Qiiod mortui non sint a uiiiis iudicancli.
Praeterea, qiiia totuiu pondiis ratiocinationis hiiius negotii
ex Formosiana causa ingruit, si quid luitius eftici potuisset,
ne Caritas ecclesiarum quassata fuisset et tarn lug'ubris bar-
1- S8 barorum irrisio ecclesiaiii non oppe*tisset, uideanius, si docu-
mento canonum quoquorsum ratio elici })otuisset, potius in-
tactam causam Formosi transisse, quam tantam molem nouae
calumniae commouisse. Anastasius itaque papa talia monet:
Ammojienle Jios beatissimo apostolo , ne — — iinitas ecclesiae
dissipatur}' Paret itaque quomodo quisquam, qui iam migra-
uit de saeculo, in iudicio non sit detentus bumano: quod si
nemo subiectorum cxutus carne est iudicandus, quid de
summo pontifice, qui nee uiuus reprebendendus erat, in pre-
tioso iam somno mortis quiescens'' a sei)ulcro euulsus et ana
tbematizandus est? Etenim Marcellinus licet demonibus turi-
ficasset, tamen a nemine iudicari fuit ausus, quia nefas est
iudicari a quoquam sacerdos summus. ' Scriptum enim est:
Non potcst hnniuno condemnuri examine, quem deus suo reser-
uauit iudicio.^ Quae res adeo uiluit, ut non solum non diiu-
dicentur, sed etiam acerba'' et puplica seditione compreben-
dantur^ et in rcali carcere proscribantur, donec suptili com
(a) Mansi V, 12S4, Beeret. Pxeudois. 620 aedificalionem ei quidem si digniias sacer-
tlolum communis, iiiier apostolos. piO|>o>itiim. ohoetlierUiam ipsc (i»'pernlal et si non.
aliis. miigi>;lri, qui ilicit: qui m;iior. (b) J. 404 c. 2, Muiisi \'U\, ISS, Pseitdois. p. 655
in hoc deest. ;mI deum. nemo — morilur deesl. siue — sumiis dcesl. a moriuis deesl. au-
lem qiiis es qui iuiiicas. aul quare — reddet deo deest. oirt'iidiculuni fr.iliii)iis uel scan
dalum. beaius deesl. |)iiie>umindo iudicium infciamu>, de quii)us. deus. in hoc si quis-
piam. usurpat. (c) qtiioscerili B. (d) acerua B.
(It Cfr. Concil. Siuucssan. a. 303 (3i Tiiv. i. R. p. LXXI Anastasius
(Mansi I, 1257): prima sedes non iu- papa ita monet — apparet ergo quod
dicabitur a quoquam. nemo, qui — iudicio det. sit huni.
(2) Isidori synonymor. 1. II n. SG — et in praesidio iam mortis somno
(opp. ed. Arevalo \I, 519) cfr Pseu- — anathematizari putatus est — licet
dois. p. 9S c. 7, 126 c. 5, 163 c. 17, diis — fuit iudicatus — summus pon-
193 c. 7, 474 c. 19. tifex — nemo enim potest (ut supra
de causa Formosiana libellus. i;^5
iiiento factiosoqiie astu earnificiniis eoriim iuteritus machine-
tur, utrum elimi*iiato exilio an concito exitio, quid super his r. y^'
sit a^enduni determinetur. Quod nuper de Leone et Christo-
foro sacris apostolicis actum totus niundus contremuit: quando
simul tres luctabantur apostoliei, quovuni unus qui fortior re-
liquos duro domans ergastulo uitam eoruni eruda maceratione
decoxit ac tandem miseratus diro niart}Tio finiri eonipulit et
ab imis medullis dolentes animas extorqueri feeit, quatenus
securus sing-ularitatis uictor suoruni liostium in apostolicali
cathedra sola niaiestas adoraretur, 0 nouum et iuaudituni:
deus insequitur deum, angelus angelum, inimutantur naturae,
ouis infestat ouem. 0 aurum, quouiodo mutasti colorem tuuui
Optimum! sparsi sunt lapides sanctuarii in capite platearum/
nimirum Balthasar potat in tialis aureis," Hierusolvmitana
eaecitas transiit rediuiue in arces Romanas. Sed ue illis mi-
seris, quos haec cenosa iniicit prauitas, unde tandem fug-ien-
duni et amaro planctu medendum est piaculo.
C. XY Quod saepedictus Formosus dicatur non habuisse,
quod dare potuisset.
Xotum est a Marino primum episcopo, dein sunimo pon-
titice, cuius ordinatio hactenus intacta habetur, fuisse absolu-
tum, receptum et in pristino honore reuocatum.^ non scisma-
ticum neque hereticum eum umquam fuisse auditum, propter
quod non potuisset accipere, quod potuisset et dare.^ Quod
autem fingitur uersutis'' et factiosis neniis non ordinatum eum
fuisse ab episcopis, sed in commendatione pontificatum acce-
pisse, refellit hoc ueritas. Alioquin notaretur ecclesia sexen-
nio fuisse uiduam, quod abs'irdissimum et mente captis est
(a) iier«iitiis b.
scriptum est) huniano — seruauit - rino seil. prim. episcopo dehinc sumnio
uoluit — iudicentur — compraehen- papa et uniuersali pontifice. a quo
dantur. fuit absolutus et benigne receptus et
lli Thren. 4. l. in pristinum honorem . . est reuocatus,
(2) Dan. 5, 3. non schismaticus neque haereticus —
(3) Cf. Inf. et Def. c. 20. 32 p. 47, 5 l, quoraodo ergo dedit , quod non ac-
(4) Invect. i. R. p. LXXII : a Ma- cepit?
] 36 Eugeiiii üulgarii
dicere. ' Qiiomodo erg-o ad" imperiale deeus Lautbertuin et
Arnulfiim tantae maiestatis homiues nisi perfeetus })Oiitifex
1- ''^» qiiiiiisset prouehere,"^ sed hoc obloquentium *est coinmentiim.
Caeterum si Formosus calumniatur, lohannes reliquiue succes-
sores qiiare obliterantur? Quia, iuquis, locum nostruni antiei-
paueruiit et subripiierimt. Erg'o et omiies successores non
similia' dicere possimt de praedecessoribus? Beatus euim
Clemens non iudigne tulit de Lino nee quisquam eoriim talia
dixit, sed magis inferiorem et iudigniorem se suo praedeces-
sore*" iisqiiam praeiudicaiiit. Unde omnimodis patet, quia
hoc nil aliud est, nisi gloriam propriam quaerere contra do-
minicum praeceptum, quod dicit:^ Ego non quuero (jloriam.
meam, est, qiü quuerat et iudicet. Frustra enim dei in fu-
turo gloriam accipere sperat, qui hie utcumque potest a se
sibi praesentem aifectat.
C. XVI Quod ordinatio Formosi rata omnimodLs sit.
Igitur quia non iusta repreliensio in conclusione ordinatorum
Formosianorum constat, etiam ut condescendamus delatorum
eius assertionibus et o non ad iudicium nostrum! dicamus:
Reuera templum dei praeiudicare in spiritum sanctum est
peccare. Quid, si fuit inuasor, ut dicitur, pecuniis ingressor,
malus in puplico, peior in priuato, pessimus in deum, num-
quid deterior Inda? numquid execrabilior Acacio? Et quidem
iste i>ec proditor nee hereticus. Acacius enim dum fuisset
detestabilicn* detestabilissimis, ordinauit tamen stabilem Ordi-
nationen!. Quocirea legantur super eo papae Anastasii de-
creta, ' quod eos quos per damnationem suam baptizauit uel
ordinauit Acacius sacerdotes uel leuitas, illa portio lesicmis
non attin^''at. Xu II um enim, quos saerauit Aeaeius ulla eos ex
f. 'JfJ' nomine suo lesio ultinyit, quod'^ — — diabolus ipsc deieetus
(n) ml o Hie uddilum est. (h) <imul a /?. (c) pr.'ieileccssori B. (tl) sa-
li) Ib.: quod absiirdissinuim atque bertum imperiali diademate ledimiuit.
prophanissimum et mente re ipsa ca- (3l loar.n. S, 50.
ptis est dicere. (4) J. 464 c. 7, Mausi VI IT, lOO,
(2i Ib. p. LXX: iiiipeiatorcm Lum- Pseudois. p. 656.
de causa Füiiuusiaiia libellus. 137
pst, Ecce uides, qiuiliter sacrilegi, fiiris et proditoris et he-
retici sancta eomprobetur baptizatio et ordinatio, dummodo
siimnii pontificis orthodox! et catholici conetur euacuari rata
facta et complexa ratio , quod nuUatenus eredendum uel se-
quendum est.
C. XVII Quod licet fuisset malus, in nuUo nocuisset or-
dinatio suis. Item ex decretis Anastasii papae.
Acachis igitiir dum mule bona ?/i/?iisirai/it, sibi tantuiii —
— Lnde remotis homhium studiis siue uej^sutü's haec sola r. loo
ueritas tenenda et seruanda est et nisi sola inuidia huniana
corda non inflasset, poterat tarn clara auctoritas sufficere, ne
tantum scandalum in ecclesia dei fuisset.
C. XYIII De moderanda ratione pro temporis qualitate.
A temperatis rectoribus plerumque culpa dissimulatur, ne,
dum cum austeritate subditis imperatur, aut ad iracundiam
prouocetur aut certe per exaggerationem frang-atur. idcirco
ratio est consideranda et persona intuenda, simul et tempora
sunt perpendenda, ut apostolus ait:' Redimenies tempus, quo-
ni'um dies jnali sunt et dominus per propbetam feriens:' Per
uos^ inquam, nomen meum blasphematur in gentibus, et in euan-
gelio:^ Cauete ab hominibus. Hinc est quod papa Leo eis
mare episcopis consulit dicens: Oninis ecclesiastica disciplina
j^esohiitur^' — — impune committi , sin alias non est consulere i.vw
populis , sed nocere nee praestare regimen sed augere discri-
men. Unde datur intelleg'i, quia apud summum arbitrum ac-
craraenla minus, uitleaniiir. bapiismiim. illn quae. uxtludii: hie est. sancio rfeesf. fedis-
sima. iiulfa miiii>teni. et für. qiicqiiid. declaranle domiiio: scribae. iiero faciuii!. Quic-
qiiid. ab liominum proiieclu qnodlibei. pro olficio credimus coiilioeii implendo diuiii. eff.
hinc aposiüliis: neque qui. eami non. se^l quem praedicei, ut. (;i) Ibid. p. 191 c. 8
opiiiiuit, oplinenlibus enira mvsicrii iiirtuiera suam aliis rea. enimuero ad. Uauit ait.
conlringet capila. superbia enim. ruitiam. unde cum. uertice. ubi non. sola quae picca-
ueiit : obnoxia unde. (h) J. 1S8, Mnnsi V, 1262 (Pseudois. p. 623) omnis(|ue ordo.
nulluni anlea per iongae eruilitionis ignem et per lornacem diuturni laboiis subleruni.
peruerso subito, non modo laicos. ac uiduarum. uonne exigunt. sed et in. ullione Jeriaiur.
sed cum ila sit circumsiaut. et quia uniuersae sedis aposlolicae pielaleni no-tram iia
lemperare deliemns sententia. quaedam sint toleranda quaedam |)unienda et id sane,
quod utcumque patimur ueniale inullum post non erii, si demum usurpatum fuerii. re-
lussio peccüti. neqne quod.
il) Ephes. .5, IG. (3; Mattb. 10, 17.
(2; Isai. 52, 5.
138 üulgarii de causa Formosiaua libellus.
ceptius fuisset Forinosiana, ut dicitur, praesiimptio siib silen-
tio dissiniulaudo corrigi, quam dirrupto uiiiciüo caritatis to-
tiim mundo scaiidalum inferri. ' Dieat etiam adliuc lunocen-
tius papa, quod su])er hoc ei placeat. Peruideut, inquit, di-
lectio uestra, fratres'' — — soüicitudine percauendum et qui-
dem Christus traditorem suum tolerans usque ad fiuem ad
euangelizaudum cum caeteris misit.
'■ i<^i C. XVIIII Quod secundum consultum episcoporum pro-
teletur quodcumque negotium.
Canonicum est, ut quicquid maioris negotii est, cum om-
nium consensu agatur pontiiicum, non aliquo dominationis
fastu, sed humili et concordi amministratione, ut dominus ait:^
Non ueni ministrari, sed minlstrare. Quocirca decuerat uos,
o primates, compescere primum tanti ambitus tantaeque se-
ditionis Romanicos fastus, quos cotidie pia desudat ecclesia,
ac inde quicquid generaliter fuerat necesse cohibendum uel
resecandum uniuersali consultui fuisset attributum Uulgo
igitur dicitur, stultum esse aliis uelle imperare, cum sibimet
ipsi non possit frenum imponere. Quo itaque pacto alios
uultis coercere, cum nulla sit uobis potestas'' uosmet regere?
Uos per ambitus et seditiones belligerando ad summam ar-
cem contenditis subire^ et sie pro libitu ecclesiam dei excom-
municare, quis uobis ex hoc crediturus? Non plane est deus,
sicut homo. Si enim angelis superiori naturae non pepercit,
uerendum sit cuilibet liomini inflare et ultra hominem se co-
gitare, ne forte dum plus quaerit esse, quam est, minus sit,
quam est/ Semper enim forma beati Petri prae oculis de-
(fi) ,/. 100, Mansi III, 10(i2. Pscudois. 551 c. 0 quin quod necessitiilc actum est. soloie.
(b) poiis B.
(1) Invect. i. K. p LXXII: uude per ambitus enim — summum apicis
— satius et aptius — disrupto — culmen principcs tui contenduut subire.
uniuerso mundo — inferre. (4i Ib.: Quis enim ei ex hoc- cred.
'2i Matth, 20, 28. erit? . . non est enim deus — ang.
(3) Invect. i. R. p. LXXIV: nani extollentibus non pep. , quanto magis
uulgo dicitur — alios coevccie — hominibus est cauenduni, ne extollan-
non ualeat — alios uis redarguere tur ... ne forte — uult esse quam
— cum tibi — temetipsum corrigerc? sit - quam sit.
Uiilgarii epi.stolao et canniiia. 139
beret assistere, quateuiis humana mens repressa modiiiii suae
fragrilitatis meieret et iiidendo paiieret, ne de alte ad ruinam
rueret. Xon eiiiiii Petrus gloriam siiam qiiaesiuit, sed pie et
modeste iiixit, qiii iiisuper cum a iuniori condiscipulo repre-
lienderetur, non süperbe tulit, quin potius benignus benigne
suseepit et ueritatis humilitate se eoercuit, unde sanctam ui-
tam saeeulis in exemplo dimisit, dum miti ductu sanctum
cursum finiuit.
Caeterum "^legatione pro Christo funcjimur,^ ut apostolus f. lui'
monet, pacem petimus, unanimitatem quaerimus, sanari caput
oramus et ne tam leuiter uniuersalis ecelesia in posterum
scandalizetur, humili subiectione deposcimus" et quia uos ut
Christi pastores, quod o utinam sit, super nos ueneramur,
blande et teuere utpote oues a uobis depasei per Christum
et in Christo precamur. Explicit.
EUGEXII UULGAEII EPISTOLAE ET CAPv:\[IXA
Ad Sergium papam eins dem. f. iio'
Uidetur corporis huius scematis dispositio sacratione nu-
nieri ' ita distributa, ut et apostolicae fidei nornia'' et pro-
portio discriminalis non sit neglecta. Duodecies enim singula
et sexies bina et quater terna et ter quaterna et bis sena
duodecim faciunt.' Ubi dum unitas totius essentiae, quae
constat in terna quaternitate et in quaterna trinitate, per ge-
minam senariam et per binariam quantitatem senarii in duo-
denam determinatur ' magnitudinem, liquet essentiam deitatis
unam in tribus constare personis perque quattuor euangelio-
(a) muneri ß. (b) liile normam B. (.c) facDunt ß. d) defermiiinns B.
(1) 2 Cor. 5, 20. Roma, quae es capiit omnium nostrum
(2) Invect. i. E. 1. 1.: Caeterum sanari flagitamus et ne tam leuiter in
quamuis indigne leg. et sacerdotio postmodum scandalizeris, modis omni-
Christi fung , sicut docet ap., pac. bus exoramus.
deposcimus, unau. petimus, et te, o
140 Eugenii rulgarii
runi discurrere'' uoluniina, scnariaque conditione duplicata eo-
tenus in duodeiia apostolorum oxtuberare liimma. Quod au-
tem partes eins inonas dias tiias et tetras necnon et exas
insuiit, oiniiia niystice trafusa secretorum arcana responsant,
qiiippc pracsag'io quodam Xll'menses, sig'iia et horae toti-
demquc filii lacob' et fontcs^ exploratores etiam *missi^ ac
lordanici lapides XII sublati,' boues qiii luterem ferrent'^ et
portae Hierusalem totidem procul dubio apostolicus typificatus
est numerus. Caeterum examinata linearum superficie'' unus-
quisque uersus et si non ysosyllabus totidem tarnen earacteri-
bus*' supputatus eiusque a prineipio'' ad medium, quo a medio
in primum impertitae mag-nitudinis numerorum disponitur
tractus, porro principii medii finisque eonexio hoc consona
uoce eoniubilat:
f, lu Aeternum salue praesul stans ordine Petri.
Ad eundem uersus.
Aureus ordo micans c Eli de numinc fulgcT
Elichias uertex sac Rati spcrmatis omeX
Uirtutum paret colu Men, sacratio celebS
Auetor quippe boni c Laro mirabilis actU
5 Ecclesiam tali nuptu Pulcrescit, ut ubcR
Antistes sacris et r Ex inolesceret unuS
Ucrbi uoce ' potitus o Line crismate fusuS
Terrarum custos sol Amen preclue necnoN
Sanctus nam presulu Oto de iure precatuR
10 Dclectae plebi trad It noctando iuuameN
Exemplum cunctis'" ut Plenus munere uitaE
Tollere contendit p Rimatum luminis eul
(a) (liscniTiirore U. (U) siiporlicies li. (c) [»ricipio B. (<\) iiiiiMC. />'.
(e) cunctus B.
(1) Genes. 35, 22. (4) los 4, S. 9.
(21 Exod 15. 27. (5i 3 Reg. 7, 25. 44.
(3) los. 4, 2. 4. (()) Idcst XVII litteri.s.
epistolae et cariiiina. 141
Metrum pher eg-ratium ad eiindeiii.
Salue SLinimus et imus, Serg-i, gloria mundi
Uertex et decus orbis, Tu uietoria rerum,
Causarum reparator Xatorum populorum,
Uerus praesul in urbe Fulges uestibiis ecce:'
5 Lumbi Stimulus auro Xexus hiaeiuthus",
Stipaus purpura iuxta Coceus bis quoque tinctus,
Bissus tortus et idem Circum punica mala,
Sic iam sie rationis Cultum pectore portans
Sanctorum loca sancta Ingressus sonat infra.
Quem iios rebus egeni, Paupertate grauati
Nunc nostri memorare, Te deposcimus ipsi.
Ad eundem metrum sapliicum.
Tu decus mao-num, metuenda uirtus
Fulminas mundum reserasque caelum
Liuidas' meutes medicans alyptes,
Larga facultas.
5 Ecce non unum pateris secundum,
Non tibi compar sociale quiddam,
Quippe sed subsunt tremibunda cuncta,
Sergie summe.
Conferens tecum decus *omne priscum r.in'
10 Pulcrior tantum tua forma lucet,
Delius' quanto nitet orbe pleno
Foebus et ipse.
Hoc deus fecit, pietas magistra.
Occidat crebro furibundus ictu,
lö Ducat ad pacem grauitas nefandos
lurgia pulsa.
Iam silet murmur litui fragoris,
Alta pax urbi reuocata cantat
Psaltrias plectro feriente'cordas
(a) uersus conuptus. (b) libidas B. (c) delior H.
(1) Cf. Exod. 39, 8. 19. 22.
j42 Eugenii Uulgarii
20 Allcluijiiiuiu rosoiiiint et aulac
Carmen ubiqiie.
Kiipta iaiu diuluiu noua poini)a inorti
^Uillus ad mancs properatur ordo,
IJiide siiit laudes, honor ac })ütestas,
Gloria Christo.
Ad e lindem metrum parliemiaeum/
Nunc g-audeat aurea Roma,
Surgunt quia })ergama fracta
Et pu])lica res male lapsa
Tandem rutilans rediuiua
5 Florescit, ut imbrc aucrna
Sub pracsule deni(iue tanto
Delectat ut ardua cuncta
Sint et celeberrima saccla,
Subsidat et borrida noxa
10 PeHautur liebetata."
Fortuna (piidem rotat alta,
Uertit (pioipie fata i)riora,
Quo prima fuere quiiiua
Ob lioc solio reloeata.
15 Lauda, nitidissima Koma,
Per quem tibi talia bita,
llinc eueheris ad astra.
Sed iam ratione ])erita
Dieat modulando Camena,
20 Ut Scrgius ordine pai)a
Felicia tem})ora ducta
Letetur in aeona loni^a!
Epistolae superscriptio
Lucida dum curre^it annosi sidera mundi
(;0 DiKio siilltibtw dfsiinl .
(1) I. c. parocniiacum.
epistolae et carmiua. • 143
Candida, sancte, tui, Sergi, ueuerabiiiiur ora.
Epistola ad eu 11 de 111.
Summo et imiuersali i)apae ac *uero apostolieo domno" f. 112
Sergio Uiilgarius peccator uestrorum'' omniuiu seriiorum iilti-
iiius senilis.
Sauctam uestrae diuinitatis epistolam etsi indigiiiis accepi,
sed ea, iit par erat, bis terqiie adorans iitpote caelo eiiecta
gaiidio exhilaratiis fiii. Ubi dum eoinmiiniones et proprietates
differentianim diuisibiliiim et specifiearum , generum et spe-
cierum perpenderem , defeci scire nequiuiqiie penetrare, qiio-
modo in eodem simile et dissimile coereitiim coesisset ac non
modo suam speciem eadem species sed etiain omnis sui ge-
neris species simiilqiie specieriim genus siipergressa fuisset.
Sed ubi deficit humanuni, supplet diuinum. Ueriim cum' te
dominum, imnio deum meque pulicem considerassem et sie
filiiim me appellasse legissem, expaiii et contabui. Qiiippe
patris magnum est nomen nimiumque potens, nostros bunii-
lius'' nomen affectus decet, seriium uel famulum uocare. Sed
quia neque potius seruum neque"" absolutionem et benedictionem,
quam tam^ care poposci, quia non promerui. indignum me
compensaui. Quod uero repromissam legi, recordatus fiii,
quia nescia est mens homimim fati sortisque fiitiirae.^ 0 quam
miserum est nescire moril Idem autem quod diuinitas uestra
mihi tam uili et squalenti salutem mandare bonaque promittere
dignata est, pauet animus horridus, quassat artus tremor ac,
iit liceat impune loqiii, metiio deos nimium fauentes. = Est
enim regis alti spiritum regi dare simul et negare. Rotat
igitur omne fatum: nemo tam diuos babuit fauentes, crasti-
num iit sibi posset polliceri. Eex deus nostras celeri citatas
turbine uersat. Proprium quidem hoc miseros sequitur, num-
quam rebus credere letis; licet redeat felix fortuna, tameu
(a) dorn B. (b) iiestro B. (c) cum a me additum est. (d) Iiiimiliuni ß.
(e) cleque B. (0 qiiantam B. (g) Jabeiiies B.
(1) Ter^. Aen. X. 501.
1-1 \ Kiigcnii Uulgiirii
dubios <>au(lere pii^'ct. Et quideiii peior est ' bello tiiiior ipse
'. 112' belli. Ccrte maiora iieris *nioiistra iiix capiiiiit fidcm. Non
est, inquam, ad caelum niollis e terra iiia: fata cnim, si mi-
seros iiiuaut,'' ferunt salutera, si iic<2:ant, sopuleruiii. 0 quauti
casus humana rotant, lang-uescit luuudus, labor uudique durus
iienit, impcrii sitis, uenenuni in auro bibitur, nulla uniquaui
lux seeura fulg-et; tinis alterius mali gradus est futuri ae sie
intcr ruinas orbis et seniper nouas factum est eaiduin nocens.
Ob id pectora tantis obsessa nialis non sunt ictu ferenda leui.
Uno planctu tria reg'ua sonant, lacriuiis lacriuias miseere iu-
uat, noua enini suspiria causa niinistrat. Iniplere enim lacri-
mis fletus eruninaur' est leuare. Periere nauique mores, ius,
decus, pietas, fides ; periere cuncta, occidit reg'ui Status, creuit
ing-enium malis, nullnm'' posteritas inueniet fraudis. Quo-
circa, ])ro dolor, cuncta cxpauesco uieque non eredo mihi et
quod uolo nolo quodquc nunc nolo, id est quod uolo. Dctur
idcireo, postulo, quicti tcmpus, ut somno graui uis uicta morbi
pectus oppressum kniet. Aniuiam eniui senilem mollis exsol-
uit labor, tenuis etiam anima uinculo mihi pendet leui, unde
iners iam s(Miectus adiuiiat baculo graduui. Uirg-inibus itaque
pudor, consulibus eloquentia, magistris liTauitas, omnibus
hoiKu-ibus sufticit proi)rium: sufticiat et mihi exotico mea exi-
g'uitas. Ecee eniui ang-ulus meus mihi placet paupertinusque
recessus. Quics nauKpie miserias lenit, pectora (pioque pau-
per seeura g-erit. Nouit igitur paucos seeura (piies: alium
multis gloria terris garrula landet, alius curru subliuiis eat,
nie mea tellus lare secreto tutoque teg*at. Liceat itaque, oro,
in media mihi liceat latere turba, palatinum cultum meus re-
f. ii3fugit squalor et dum, iucpiam, sim' fedus, *turpis, liebes,
ignobilis, tardus et iuiproiiidus, non me taleui curia requirit.
llouiana enim spectacula non talia poscunt. 0 dulce pignus,
hominum deus, patriae decus: te uiuente Jioma beata, te
(a) piMorem /{. (h) iuhnnt />. (c) tMiimii.i P. itl) \ipihiim dt'pssr uidr
tur. (o) ii) i]\}^<\ l>.
opistolae et carmiua. - 145
obeiinte iiersa fortima (iiiae" sit nescitur fiitura. Quocirea uniiui
taiitum restat. o bone, ue amotlo dene^es petenti milii et qiie-
renti absolutionein et benedictionem. Hoc nimiruiii imum est,
quod precor solumqiie, qiiod mihi aeqiie earum est ut uita
cariusque patria. Unde per Lanc fidem, qua deum in te
adoro qiiaue uiearium saucti Petri te eredo, oro, si qua pietas
molleseere potest, ut absolutionein et benedictionem licentiam-
que'' abitandi^ cellulam meam mihi tua ne deneget diua po-
testas, qualiter letus et über in saeculum uadens longum tibi
in terris aeternumque in caelis regnare dictu felici perorem.
Eiusdem ad Uitalem episcopum.
Episcoporum uenerantissimo summaeque sedis apocri-
siario ac senatori primo Uitali episcopo ac omnium nostrorum
magistro Uulgarius peccator iidele uotum.
Sacram uestram reuerentiam nos humiles quaesumus, qua-
tenus bonus, ut semper, erga nos existatis et beniuolentiam
uestrae dulcedinis, quam puram indesinenter et sinceram iam
olim concessistis, nullatenus a nobis subtrahatis: et quidem de
fideli lucrum est fideiiorem facere. Igitur domnus papa paruita-
tem nostram iubet ad se *ire, unde pedes uestros osculans in deum r. 1 13
et propter deum quaero consilium, quoniam quidem, ut pudet
fateri, paueo. Xescio quod mihi, nescio quod animus grande
praesagit piaculum. Obscura loquor nostrae uerba fortunae.
Xon enim ingruit temporalis necessitas deo praesule. quin
non sufficiant nobis nostra ; non enim est opus nobis Romam-^
ire, inuidias nonnullorum pati, quae nonnumquam nusquam
desunt, praesertin^ cum ipsa morte peior sit mortis locus.
Inuidia quippe et luis labes non seruant modum nee tempe-
rari facile nee reprimi stricti ensis ira potest. Quocirea oro,
precor nimis nimisque precor. compescite iussionis imperium
et quia iam senem*' et effetis uiribus non me spectacula nix
anhelantem poscunt, merear excusatus emeritus tieri et abso-
(u) qneni B. (U) coe D. (c) aboiiindi B. (dl iot;iiii B.
(e) seiies B.
Auxiliiis und Vulgariiis. (0
J^46 Eugenii Uulgarii
liitione et l)enedictione eius potiri , te intenienieiite teqiie
faciente. Caeterum iiestrain diguitatem senilis exopto, iit fiiiein
liiiiiisce negotii sacris iiestris dig-nemini litteris reniaudare.
Commeudamus nos uobis: sie ergo statuite, quiequid statiieri-
tis ut causam uestram.
Ad e Uli de in uersus.
Inter pontifices praesentis tramitis aeni
Lucifer ut tcrris alter splendescis bonore.
Tu praesul inagnus sunimum deeus esque tuoruiii,
Egregium eolunien, patriae mirabile luinen,
Acceptus mundo, meritis accci)tior astro,
Praeclarus natu, miilto pracclarior actu.
Mittimus unde tibi laudes et signa dolentis.
Uelle ualere tuum nomen per tempora ductum
Atque animae semper pollens cum corpore sospes
10 Optineas, cupimus, loiigos feliciter aiinos
Uitalis uiuens uitali iiiuere uita.
E i u s d e m ad T b e o d o r a m "
Sanctissimae et deo ainatae uenerabili matronae Tlieo-
dorae Uulgarius peccator uitam in Cbristo.
Odor uestrae'' religionis circumquaque redolens; Cbristi
bono odore' flagraris ubicpie, dum sacra uestra religio spar-
f. 114 sim oblee*tatiir in mundo. Eelatu enim jdurimorum uitam
sanctam uestram et conuersationem audiuiinus et, quia deus
uos ad exemplum uirorum praesenti temi)ore luceriiam fiil-
gentem posuit, spiritali gaudio congratulamur. Et qiiidem
amplectimur in uos, quod deesse permaxime cernimus in uiros,
scilicet sanctum conubium, torum iuimaculatiim, bosi)italitates.
aelemosinas, excubias sanetorum indesinentes, diuina etiaui
eloquia, quae sedula perrimas. Dum igitur diuinitus praesa-
giatum sit, ut Tbeodora, id est dei donum, nuncui)areris, i)ar
(a) /))/() circilcr uerhn ovaso kuhI. (I>I U'sit'i (un <•( />'.
(1)2 Cor. 2, IT).
epistolae et carmina. 147
nimiriini erat, ut translationem tui nominis iiiiitareris : iil, quae
a deo mundo data fueras, uersa uice tenietipsam iiiactando
deo redderes. Aequum est enim , ut perpendis , qiiia falhix
est (jrutia et iiinia pulcritudo. Mulier t'unens deuni ipsa sola
laudatur^ et ridebit in die nouissinui.- Age ergo, Christi fa-
miila, defende honorem tuiim, perdiic ad iinem, quod inchoasti.
Ueniat in mente, qiiia deus per feminam uenit et illuxit
mundo resurgensque a mortuis prius feminae quam uiro ap-
paruit. Honora eum de te, qui honorauit te de se. Habes
itaque uirum multo plus fortiorem et potentiorem isto sena-
tore: iste etsi est dominus unius urbis, sed ille totius orbis.
Si percontaris , quo ierit: abiit uiain loufjinquam,^ sacculum
pecuniae sibi tulit ^ in die plenae liinae reuersi/n/s est in domuin
suam. Beati, qui parati sunt occirrrere illi! Memento igitur,
quia decem leg-untur uirgines,' quarum quinque fatuae et
quinque prudentes : fatuae uidelicet in hoc, quia, si quid boni
egerunt, per inanem fauorem '* amiserunt. Placeat igitur, pla-
ceat tibi, ut, dum es nobilis carne, nobilior fias mente, qua-
tenus commoto omni elemento, etiam dum an^'eli et archana'e-
lorum uirtiites contremescent, merearis audire:"^ eif(j(^i Theo-
dora, optimam jpartem *ele(jisti, intra in gaudiuni domin i tui. r. lu'
Igitur commendamus nos, o domna Theodora, commendamus
nostram paruitatem uestrae sublimitati et quia in praesenti
carne corruptibili non nos uidebimus, in illa incorruptibili in
Christo Ihesu ualeamus. Fax et Caritas doniini Ihesu Christi
sit nobis.
Eins dem ad Benedictum monachum.
Die, rogo, cur pullo deludis corda cucullo ?
Ostendis celebrem uano sub germine nientem.
Cur tibi sunt mores alii nomenque reluctans,
Fare sophus, ueheris qui forte nouellus Athenis?
(a) faborem B.
(1) Prov. 31, 30. (4) Matth. 25, 1. 2.
(2) Prov. 31, 25. (5) Mutth 25. 21. 2.3.
(3) Prov. 7, 19. 20.
10* ^
148 Eugenii Uulgarii
5 Dum iactes tete doctiiiii, cur puplice pergis
Esque tuum cor communi fruerisque lauacro ?
Sed scio, Plautinae iam surrexere plialauges
Carpendo tandem proniptae' repreliendere summos. '.
At quia luerso sole cliaos densatur et horrens, '
10 Cattus '' dum ructus refluit de sorice grandi,
Relliquias mensae musca deroserat audax,
Praecipitem liinc cattus mensam libamine plenam
Calce ferit madidus probroque sepultus*"
Hoc quoniam gallum miluum rapuisse dolebat,' j
Metrum iambicum tetrametrum |
ad Petrum Salernae urbis episcopum. 1
Laudis tuae potentiam,
Rerum bonarum gloriam i
Audiuimus dignissimam.
Xobillimus tu germine i
Parens modestus pectore, |
Uitam ligans sauctissime j
Arcis subisti cuhuine j
Florente nunc te denique.
Nostro bearis** carmine:
Uiuas ualens sie tempore.
Aeternus ut sis aetliere. :
Boetii. I
Qui se uolet esse potentem potentia non est/ I
Hos etenim uersus Uulgarius Athanasio tertio sedis Xeapoli- j
tanae episcopo direxit. . 1
(a) prom|)ie IS. (b) Cauliis D. (c) uprsna mendosus. iil f^criiitor crncc ■
inurqini appositn inm siqnificnuU. id) bealis D. (e) Hos (lerem ncrsiis
iiiuonies apiid Boeiliiiim de ronsol. pliilos. 1. III c. 5. ]
(Ij Cfr. f. 7', ubi haoc leguntur: Eugenii
Ilis dictis gallum miluum rapuisse ferebant '
cornice sub queicu gesticulante diu. '
cattus enim ructus refluens de sorice pingui
relliquias musca roserat ardalia.
(5) praecipitem at cattus mensam libamine plenam
calcc feiit tumida. sternit ad liima sacra.
epistolae et carmiua. 149
Eiigenii Uulgarii ^ crux
o
o
":?
Uexillum gestans aR X in quo permanet anaX
<
OD
25
CD
Ad e im dem (Leoneiu)
Metrum anapesticum isosyllabum. f.a/
Hominum caput, iuclyte caesar,
Species superans genus omne,
Nitidissimus unus in arce,
Cui fit decus imperiale.
5 Ratio petit ordoque poseit,
Merito tibi promer e laude s,
Tua carmina uoee perita
Modulando sonare choraulas.
Etenim pius atque benignus
\{) Premis effera colla superbum
Animos releuasque proborum
Moderaris et undique mundum.
Memor unde mei, rogo, diue,
Equidem famulor tibi sponte,
15 Granat horrida rebus eg-estas:
Miseresee beata potestas.
150 Eugeuii Uulgarii
Metrum asclepiadeum ad euudem.
Salue mag'iie Leo, summa potentia
Romanumque deeus, clara prosapia,
Salue nate deum, cacsar in aeona,
Autiquum columen numen et aureum.
ö Felix Imperium, quod inetuas nihil.
Quod deficit, cupias: lioc etiam niliil;
Bolus diuinitus cerneris unicus,
Dum nee dissimilis nee similisque fis.
I. 0 sceptrum Tliracium missile fulmine,
10 Quod bellans Asiam ferrea pectora
Europain domuit, strauit et Africam,
Totam barbaricam subdidit orbitam.
Landes unde tibi canto, piissime,
Cordarumque sonis asclepiadeis
15 Te rerum dominum caelitus intonans
Aeterno rutilo uiuere concino.
Metrum adonium ad eundem.
Dicite gentes undique laudes
Lingua perita carmine docta,
Musicus ordo coetus et omnis,
Orpheus ipse Organa quassans,
5 Linus ydraulas, molliter inqjlens
Alta refraetim omnia dicant,
Ut Leo Caesar magnus et unus
Sede coruscus, diuus honoris,
Xumine felix uiuat in annos.
(. t' Ad Atenolfum principcui Beneuentanae urbis.
'■ '' iilieJroSi '?^i^7 Capuane, mihi, quali sub principe sistis."
s'Io.uIl- "^^^^ prius ede, rogo, quis sis, qui talia queris."
Alter „Sum prorsus ratione uigens numerumque recensens/'
Allel „Angelus atque deus pariterque homo dicitur istud:
5 Liipar et ambiguus finis nccnon minus aequus/'
epistolae et carmina. 15 [
imiettio ,,Xou igitur qiiodeuiiKiue subest, generi siiuile id iit.
Finis ob boe diibius, quouiani discretio nuHa/'
i.iiiis ,,Attamen est princeps Atenolfus ad astra refii.su.s,
Sollemuis princej)? sollemni nomine fulgens
lu Praesago quodam fausto diuinitiis acto,
Ut corpus uirtus, nomen qiioque uis aniniaret.
Ecce etenim ternis' Atenolfus terque figuris
Nomine dum constet, fiat si forte reflexim
Oetaua et prima ac sexta et terna atque secunda
15 Ebdad" et' quinta uec non quarta atque suprema,
Auditur uerbis aequis legiturque ualet fons.
'Hinc iterum oetaua et piima ae sexta atque tricad«
Postque secunda conexa ad quintam tramite recto,
Auditur uerbis aequis leg-iturque: ualeto.
20 Ecce ualeto suis dicit, qui sorte ualet fons,
Fons Atenolfus enim est nmguus dulcissimus amnis.
Quo terris baustu non uUus dulcior alter."
Ad lohannem leuitam. r u
luter sacratos caelesti iure ierarchos
Ordine conspicuo rutilas, leuita lobannes.
Hausisti factum geminans de nomine factum
Alto praesagio scitus, quis sorte futurus.
5 Nus etenim nictans pollet tibi mentis in arce, r. :
Nomen principium resonet cbarismatis utrum
Eloim ueretur positum spectabile doctum,
Salue quocirca felix, mi gnosie, perpes. '
(n) ternis a me adilittiw est. (b) i. e. sepdnhi. (c) est B.
(1) Sequitur hoc Carmen: Digestio significat. Xus dicitur superficies
sermoniim. lera diuinum, inde ierar- mentis. Nictans uel uigilans, pollet
chia saccr priucipatus uel diuinus, uel crescet. Gnosie: gnosius Graecus
uel hierax dicitur sacer. Hausisti : sermo est et nullo modo exprimi La-
haus graecc profimdum, hinc hausit tine potest iuxta litteiam, significat
et est poliphemus sermo modo acci- quoque plus quam dilectum et germa-
pit, modo uidit , modo audiuit. plura nissimum et cetera.
\ 52 Eugeiiii Uulgarii
Ad G regori iiin consuleiii.
ORainus, deiis, iiiipcriuiH cui est aiiimariuii,
GIgiiendo caiisas niitris, disponis et ornas
GERmine uiuifico, consul tibi uiiiat ut iste
USque tili iuiKtns Inudet ])er secula secli. '
f. V Ad Gregoriuiii ma.iristriim milituin.
Omnipoteiis rerum factor boiiitatis et aiictor,
Greg-orii uitaiii, petimiis, quo consulis amples,
Illustres, purges, pietate fouendo reforuies,
Quatinus exemptus maculis post uineula carnis
ö Coniunctus superis reddat tibi debita laudis •
Praesta, summe deus, qui uiuis in omnia saeela.
f. 13 Roma Caput uiundi, rerum suprema potestas
Ten*arum terror, fulmen (piod fulminat or])em,
Reg-norum cultus, belloruui uiuida uirtus,"
Immortale decus solum, liaec urbs super omnes.
5 Sergius, ecee, polos magnus qui'' uertice pulsat,
Dignus apostolicus diiiino munere lectus,
Mistice qui factus conformis imagiue diuum
Aurea priscorum reparat nunc secla uirorum,
Scipiades '' daros, Fabios gentemque togatam,
i<» Fasces", curules, anulos ac paliidamenta,
Palmatas tunicas, trabeam falerasque nitentes
Imperium renouat liproum numenque priorum.
Quocirca tantiis uiuat per secula praesul
Poutiticum primas, antistes summus et unus,
15 Assiduis precibus dominus poscatur ab alto.
(n) ciii ß. (1)) S(i|ii(la<'> fl. (c) F.iscos et li.
ll) Sequitur : Interprotatio scrnio- gcrcns, quod cnim Latini ccrenioniam,
iiuiii. üigia dicuntiir omnia sacra, Greci orgiam dicunt.
hinc orgigerus hoc est omnia sacra (2) ClV. Vcrg. Aen. XI, 3*>ü.
f. s
opistolae et carmina. 153
Species comicae. Anacreuntieum colophon.'
Anaereunti cariiiine telaiu libet contexere,
Peclein pedi leutiscere et tramiteni transducere.
Sunt saecla praeclarissima, sunt prata uernautissima,
Formosa gaudent omnia, sunt grata nostri moenia.
5 Laetentur ergo somata '' et rideant praecordia,
Amor petens finitima, sint cuncta uitulantia/
Phoebus rotat per tempora torquens polorum luniina,
Somnum* susurrant flumina, aues canunt et dulcia. r. s
Turtur prior dans oscina, rauce sonat post ardea,
10 Sistema miscens merula, olor implet croemata.
Myrto sedens lusciola: ,,Uos cara, dicens, pignora,
Audite matris famina, dum lustrat aether sidera,
Cantans mei similia canora prolis germina
Cantu deo dignissima tractim refrange guttura.
15 Tu namque plebs laetissimä, tantum dei tu psaltria,
Diuina cantans cantica per blanda cordis uiscera.
Materna iam nunc formula, ut rostra uincas plumea,
Futura uocis Organa contempera citissima."
Haec dixit et mox iubila sequitur suptilissima,
20 Melum fit uoce uindula soporans mentis intima.
Densantur liinc spectacula, accurrit omnis bestia,
Leena, linx et dammula, caudata stans uulpecula.
Pisces relinquunt aequora et uada sunt retrograda,
Pulsando Codrus ilia-^ praegnans'* adest inuidia.
25 Auro sedet rex aquila, circum cohors per agmina,
Gemmata pauo tergora, cornix subest et garrula.
Coruina quin centuria, ardet phalanx'' et miluea
De marte tractant omina, uincatur ut lusciola.
Palumbes at iuuencula praesumit e uictoria,
(a) Ad mar(]inem leguntur haec: Hoc meirnm recipit primo loco anapestum, dein duos
iünibos et semipeilera. Anape->.ius constat ex duabus breiiibus et longa. (b) Gl.
warg. Soma corpus est, ab eo asoiM.ilum (incor)poreu(ra). (c) C,l. gaudenlia.
(d) praegnas ß. (c) plialans B.
(1) I. e. colobun, mutilum. (2) Verg. Ecl. VII, 2fi.
154 Eugenii Uulgarii i
i
i
f. 9 ;3() Gallus ' * prior cum meriila disrunipta planguiit ilia. :
Cicadis inflans iecora cainpo crepat inisellula, ' ]
Palmam tenet lusciola uersus trahens per sibila.
Turbata gens tum rostrea, exsauguis hiuc et acpüla
Frigescit in praecordia uirtusque cedit ossea.
35 Praeco fug-ae fit ulula urg-eus gradi per abdita I
Pudorem, mens ne conscia poenas luat per secula.
Tunc uersa castra plumea, '" sparsim legunt aumatia
Aureque fissa flamina, petuntur tccta siluea. " 1
Sapliicum adonium. |
Accidit ut, dum haec gererentur, j
Orl)ita lustri et theatralis \
Circulus orbis curreret annus, i
Pergitur illo genta refusa I
5 Peruia trita undique calle I
Puluerulenta plasmata laeta :
Uentus et aura cantilenosa, i
Claraque celsa stant famulanda
Debita iuxta sorte parentis 1
10 Quisque facescens quid famulari, ^
Unde ministrat martius iras,
Zephirus herbas, fulminat Auster,
Hirtus ericius" pungit et artus i
1. 9' Intrat abyssus sordida purgans
15 Pocula praestans umbrifer atque I
Fumat et ortus, sibilat ydra, ,
Ulula plangit, arguta uulpes j
Improbe gannit, rudit asellus, '
Garrit agrinus bosque remugit
2«) Omne per omnes stat genuinuni
It fragor astris, pertonat aula,
Gaudia festae uaste*^ resultant. i
Tum lupus agnum laetus honoris
(ii) p,;iliis li. (I)) |ilini(';i li. (c) crimis IL (tl) iiasl.-ic li. '
epistolae et carraina. _ 1 55
Portat in iilnis, mella dat ursiis,
•i5 Oscina capus, uiiia falernus,
Siluius aprum, aqiiila caprura,
Holera tusa galbana fracta
Atque sub ora aurea cena
Karolus altiis ut leo frendens
HO Grandia colla sub pede calcans
Franco superbus ense coruscus
Aestuat armis spicula limans
Proelia clamans.
His quoque gestis Seneca signat,
35 Cantat Apollo, saltat iena, "
Cato fabellas mente serena ^- '*^
Dictat et ornat, Cicero magnus
Organa qiiassans liaec rhetorizat.
Metrum parhemiacum tragicum.
0 tristia saecla priora,
Quae uos dociiere sepulcra
Animisque parando nociua,
Belli fabricare pericla!
n Heu quis prior ille piator,
Qui cusor in arte fabrina
Uariauit in igne figuras
Cudens ü'ladii male formas.
Quis denique martia primus
10 Arcus uolucresque sagittas
Igniuit et edidit iras
Morte stabiliuit amaras.
Qui spicula cudit' in usus,
Conflauit in incude funus
15 Tamne tenuauit et ictus,
(a) liyaeiui? (b) conimlit D.
156 Eugenii üulgarii carmiua
Uentris uacuaret ut liaustus.
Docuit quoqiie eiispide mortem,
Qui duxit in ordine martem,
'• 1«^' Amiserat et quia mentem
20 Umbrae tenuere tumentem.
In laiidem filii dei.
Landes pange deo, redempta lingua,
Quo" coram serapliim tremunt beati''
Laudantes Sabaoth deum tonantem.
Lauda glorificans patrem potentem
5 Et Christum genitum polos regentem
Cum sancto iuge spiritu manentem.
Hie prorsus deus omnium patrator,
Hie sanctus dominus patrum sacrator,
Qui custos animae est beatus auctor,
10 Hie solus bonus aequus et benignus
Clemens ac pius arbiter supernus,
Mentis principium, refusa uirtus.
Infectum hominem dolens ab angue
Me seruum male perderet subactum
15 Campum congreditur potens in armis
Senis pugnat homo deusque lustris.
Miratur legio chorusque celebs
Pro seruo dominum pati stupentes.
At hosten! superans ligansque uerbo
r. 11 20 Uictor celsa redit sedens in asti-a
Regum subsidium satorque regum,
Cui semper decus et honor sit per omnis
Uirtus Imperium salus perennis
Sit perpes iubilum manens per euura.
(a) Qui B. (b) beata B.
ACTA SYXODALIA DE FOPJIOSO EPISCOPO.
Sententiae primae synodus domni loliannis octaiii papae
contra Fonnosianos, simoniacos," moechos, proditores,^ sacri- ^
legos.
Formosiim Portiieusem episcopiiiii , qiii a beatae meiiio-
riae domno praecessore*" nostro papa Xicolao in Bulgarum^
patriam destiuatus nouiter in Christo regenerati regis animos
suis^ calliditatibus uitiauit, ut terribilibus sacramentis eum
sibi obstrinxisse testatns est/ ne se uiuo quemlibet episco-
pum a sede apostolica susciperet^ seque eidem terribilibus
nihilliominus iiiramentis, ut ad eum quantotius'' reuerti de-
buisset, obstrictum fuisse professus est' quique a nobis pro-
ficiscendi illuc licentiam litteras et necessaria adiutoria im-
petrauit, quoniam iam dudum per ambitionem a minori eccle-
sia in maiorem, uidelicet sanctam sedem apostolicam prosi-
lire conatus plurimos sibi coniuratos efiieit'^ et, nunc. per ex-
pertam^ hypoelirisin retrorsum rediens sine licentia uel eon-
seientia nostra propriam parroecliiam deseruit, urbe discessit
et contra salutem rei publicae™ cum suis fautoribus conspi-
rauit, nisi amodo intra diem decimum id est III" Kai. Mai.
praesentis nonae indictionis praesentiam suani nobis satisfa-
tiendo" monstrauerit , auctoritate dei omnipotentis sanctorum-
que apostolorum principum Petri et Pauli omni ecclesiastica
communione priuatum esse decernimus. Decernitis et uos
ita? Responderunt omnes episcopi:'' Decernimus. Et nisi post
(a) simachos Cod. (b) proditore C. (c) praedecessore Mansi. (d) bul-
srarorum M. (e) adeo suis M. (() sit M. (g) suscepisset }L (h) qnum-
toiius C. (i) sit M. (k) consoiaiores effecit M. (I) reperiani 3/. (in) di-
lectique filii nostri Caroli a nobis elecli et ordinati principis M. (a) in C
(o) saiisfiiliendum f. (p) episcopi deesl in cod.
\^
158 ^cta synodalia
duos inonscs' praosentis noiiae iiulietionis rosipiseens satis-
facturus iiobis aduencrit,'' auetoritate et iiulitio saiieti Spiri-
tus, qui scinj)cr eÜii^^-ict iiialitiae*' fictiim' oiimi saoerdotali
luiuisterio penitus deuiidatiuii forc iudicamus. Iiidicatis et
iios ita? Respondcrimt oiniies : Iiidicamus. Qui si' nee huius
dilatiouis uiiseratione comuiotus liuuiiliter se post predietas
iudutias'" })raesentiae nostrae rcddiderit uel si uiris potentio-
ribus sotiatus scditioncs uel factiones concitauerit^ uel si ec-
clesiaui«5 dei iu aliquo conturbare praesuuipserit, si contra
lianc couiuiuneui '■ oumiuui nostruui sententiaur a^ere uel re-
sultare teuiptauerit, auatbcuui sit a patre et lilio et spiritu
sancto uuncpuiuique iu uulla'' synodo recuperationis spem
aut satist'actionis adituui sibi uouerit reseruatuui. Respoude-
ruut ouiues: Anatheuin sit. Prolata ore a])()stolieo iu basi-
liea sauetae dei «>enitricis Älariae, que uocatur ad uuxrtyres
III deciuio Kai. ^lai. et subscripseruut oinues episcopi, pres-
biteri et diacoui. '
Seuteutiae secuudae syuodus; iides poutificis eoutra For-
uiosianos, simoniaeos, uioechos atque saerile^os douiui lohau-
nis prolata iu eeclesia beatoruui apostoloruui priucipis Petri
It Kai. lulii iudietioue Villi.
Foruu)suni, ([ui i)riii?^ iinuio uocatus est duduui, episeo-
pum Portueuseui iam uuper iiiultis ([uldoni iu ])riori syuodo
uouiiuatis excessibus sed praecipue'" ([uia cuui factiosis et
conspiratoribus, id est Gregorio, Stei)liauo, Geor^'io et Sergio
sotiatus aecclesiaui suaui iuter Sarraceuoruiu «••ladios uu(li(pu^
eoustitutaui per X ebdouiadas deseruit et iuciuisulta seii eou-
tempta sede apostolica, cuius salteui iura uietropolitaui uii-
uiiiie uiolnre debuernt, ad alias re<i'iouos profeetus est, duduui
(,t) |)()^l (licm XV. i. I'. IV Noii. M.iii M. (Ii) ocoiiiroiit M. (c) m.iliii;n'
tlccsl (t])H<l .Mdusitiiii. (d) >ic' (". («) |m)sI dipin XX. i. c. V|| Id. fiuvdcin M.iii
mciisis M. (1) iM'l si — r oncii.'uicrit ticcst <ip. Maus. (g) in occlc-*),! '•/.
(10 conimiiiiioiifm ('. (i) sfiiliMili.t ('. (K) ull.i M (I) respüinU'rmil —
di;ii-oni ilcrsl iiii ildiisiiiiii. (in) |ir;H'ri|)iH; l'.
(I ) Sap. 1, 5.
de Formoso episcopo. 159
canone deposuimiis , nunc uero quia repperimus eum uencra-
bilia monasteria sanetae liuius aecclesiae, quibus praefiüt,
saerileg-e depredasse et expoliasse contraqiie interdictum no-
strum sacris misteriis communicasse et niissarum sollemnia
non soliim peruieaciter" celebrasse, uenini etiam sententias''
sedis apostolicae in se et'' compliees suos prolatas seindere
fatiens suspeetis mulieribus, cum quibus turpiter fugerat ui-
risque saerilegis, suis dumtaxat coniplicibus, adhesisse et cum
eis ad extenninium sanetae sedis apostolicae desperabiliter
coniurasse, auctoritate sancti spiritus iterato ab omni ordine
sacerdotali deponimus, ita ut si amodo et deinceps ausus
fuerit quicquam de niinisterio sacro contingere iuxta prece-
dentem consuetudinem aut suspeetis mulieribus aliisque suis
coniplicibus, cum quibus nullo persequente fugit, ulterius ad-
herere nicliilominus iterato anathemate se perculsum cum
Omnibus colloquentibus, fatientibus et accommunicantibus sibi
cognoscat numquamque in uuUa synodo recuperationis speni
aut satisfactionis locum sibi nouerit reseruari manentibus in
eum'dudum a nobis prolatis sententiis. Responderunt omnes :
Fiat fiat fiat et subscripserunt Romanorum episcopi numero
XXVIIII cuui consedentibus Italieis episeopis et presbiteri
IUI et totidem diacones.
Explanatio synodus domni lobannis papae in Frantia
apud Trecas ciuitatem babite mense Septembrio indictione
XI, die XIIII, exaltatione sancte crueis in presentia domni et
gloriosi regis Francorum Hlodouici contra Formosianos, sy-
moniacos, moechos atque sacrilegos.
Post habitam synodum sanetae Romae a donino lobanne
papa contra Formosianos, symoniacos, moecbos atque sacri-
legos et iuste ore ipsius apostolici in Formosum Portuensem
episcopum })rolata sententia atque penitus ab omni niiniste-
rio sacerdotali i)ro innumeris excessibus abdicato et anatbe-
matis iiinculis innodato, cum isdem doninus lobannes ponti-
(..i) [teruicaliter C. (h) seutenlia C. (c) ei deesi in coJicc.
160 -^<ta syiiodalia
fex pro pace sanetae dei aecclesiae obtiiicnda et stabilienda
iter ag-ressiis niariiiuin Galliariim deg'crct ])artibiis apiid sere-
nissiinum'' Hlodoicum, Francorum reii'ciu piissiimim ü'loriosis-
siiiii Karoli iunioris imperatoris üliiiin, iaindictum Formosum
pro iniiumeris dainnatuin exeessibiis inaxiincque quia saiicta
uocante synodo ucnire contempsit atque iam per trieimium
propriam derelinquens aecclesiani hiie illueque iiag-ans apud
Hug-oneiu uenerabilein abbatein latentem rei)perit, idem sum-
mus pontifex praefatiim reg-em iiionuit et iiistruxit, iit aeccle-
siastica statuta iiiiniiitilata seriiaret. Qiiod faiieute deo piis-
siiiius iam i)redictus rex id se facturiim spospoiidit atque in-
tra Trecas conuocata svnodo meuse Septembri indictione XI
et illic episco}Tis'' numero XL cum mag'natibus et sublimibus
eiusdem reg-is potentissimis uiris eonuocatis statuta iam dicta
contra eundem Formosum synodi replicauit similique modo
anatbematis uinculo eundem Formosum damnantes cum ar-
cbiepiseopis et episcopis Galliae, ut olim l\ome statutum fue-
rat, iterum firmare studuerunt et subscripticuie pariter et con-
scnsu adnectentes roborauerunt.
Domnus Hlodoicus rex Francorum ss. Hincmarinus Ke-
mensis arcbiepiscopus ss. Aurelianus Lucdunensis archiepis-
copus SS. Ansi^isus Senonum' arcbiepiscopus ss. Tbeode-
ricus Uizonensis* arcbiepiscopus ss. lobannes Kotomai^ensis
arcbiepiscopus ss. Bennomus Uiennensis arcbiepiscopus ss.
Rotstangus Arelatensis"' arcbie])iscopus ss. Frotarius Bituri-
censis arcbiepiscopus ss. Tetramnus Tarantasinus^ arcbi-
episcopus SS. Heldebodus Parisiorum» episcopus ss. Berno
Catalaunensis episcopus ss. Aimo Carnotensis ei)iscopus ss.
Bodo Trecassinus episcopus ss. Adelg:arius Eudensis episco-
pus SS. Gerl)oldus Cauillonensis episcopus ss. Bernerius
Maticensis ej)iscopus ss. Emino Xeuernensis episcoi)us ss.
Aglemarus Cbirimontis'' cp' ojius ss. Adalbodus Belg-ensis
(a1 seenissimiim C. (I)) .irchiei.iscopis f. (i) senenuiii T. (tl) mi-
zonensis C. (e) ;iiiihikii>is C. (f) la^;lln,l^;iIUls C. (g) p.ira-^iorum C.
(h) laiiiiiunii.s ('.
de Formoso episcoijo. 1(31
episcopus SS. Walterius Aiiriliauensis episcopus ss. Eiierar-
dus Turonensis ' episcopus ss. Atfredus Pictauensis episco-
pus ss. Rag-imfredus Burdelensis episcopus ss. Isaac Lemo-
uicensis episcopus ss. Arualdus Andegauensis episcopus ss.
Herpoiu Siluanectensis episcopus subs. Honoratus Beluacen-
sis episcopus ss. Dido Lucduni Clauati'' episcopus ss. Hil-
deboldüs Suessionuui episcopus ss. Gaido' Lingonensis epi-
scopus SS. Eegemfredus Meldeusis episcopus ss. Arualdus
TuUonensis' episcopus ss. Atto Uerduneusis episcopus ss.
Hyeronimus Losanensis episcopus ss. Bernardus lanuensis
episcopus ss. Manno Seduneusis'' episcopus subscripsit.
Mense Februario^ indictioue XI die XIV exaltatione
sanctae crucis in die dominica in Trecas Galliarum urbe
idem Formosus iam depositus et, ut supra leg:itur. anatbe-
matizatus libellum manu propria scripsit et sacramenta pre-
buit super sancta Christi Uli euang-elia et crucem domini
ligno ac sanctis sandaliis Christi et beatorum apostolorum
reliquiis et iurauit manu propria nee orationis causa ali-
quando Romam uenire nee aliquo modo sacrum ordinem re-
petere neque in iudicio potentum recuperationis locum orare
sed tantummodo laicam commuuionem receptam iinetenus
custodire promisit.
(a) luriinensis C. (1») clauiii C. (c) corr. <ieilo. (d) lollonensis f.
(c) Piulunensis C. (f) corr. Se|ttembii.
Berichtigung'.
S. 40 Anm. 1 Z. 7 verb. Uiügarius für Ulgariu.-.
„ 44 Z. 25 T. unten verb. Aen. XI für Aen. IX.
„ ö2 „ 22 V. oben verb. das fragende statt des fragenden.
„ til „ I!) V. oben verb. am Rande Ki' statt Ki.
INHALT
■ Seite
I Papst Formosus und die auf ilin bezüglichen Synoden ... 1—17
n Die Formosianisclie Streitfrage . . . l S — 20
III Die Streitscliriften für Formosus, Auxilius und Bischof Stephan
von Neapel 27—38
n^ Eugenius Yiügarius 39 —46
Y Beschreibung der Bamberger Handschrift 47—57
Gedicht an Papst Gregor Y 57— 5S
Auxihi in defensionem sacrae or(Unationis papae Formosi . . • 59—05
Libellus Prior (c. 1— 19) 59— 7 S
Libellus Posterior (c. 1 12) 7s-94
Appendix -^'^
Libellus in defensionem Stephani episcopi et praefatae ordina-
tionis (c. 1—9) 96—105
Rodelgrimi et Guiselgardi epistola 105—106
Ex Auxilii libro de ordinationibus a Formoso papa factis
(c. 36, 39-43) 107—116
Eugenii Uulgarii de causa Formosiana libellus (c. I — 19i . . . 117—139
Eugenii Uulgarii epistolae et carmina 139—156
Acta ßviiodaha de Fonnoso episcopo 157—161
Druck von .1. B. ITirsclifeld in Leipziir.
1
jt
fONTlFICAL INSTITUTE OF MEDIAEVAL STUDiES
59 QUEEN'S PARK CRE5CENT
TORONTO— 5, CANADA
21074